Print Friendly, PDF & Email

تاریخچه شکل گیری نیروی هوایی

 

بررسی خاطرات افسران قدیمی، بیانگر این موضوع است که قوای (نیروی) زمینی ایران، درسال ۱۲۹۸ش یعنی اواخر حکومت قاجاریه ،برای اولین بار از حمایت دوفروند هواپیمای انگلیسی ،در حالی که خلبانان آنها نیز انگلیسی بودند،برخوردار شده است.وآن زمانی بوده که بلشویک های روسی با حمایت ازمیرزا کوچیک خان ،در صدد تجزیه گیلان بر آمدند و انگلیسی ها که از این امر و پیشروی نیروهای روسی به سمت تهران و      …جنوب بیمناک بودند،تصمیم گرفتند که با دو فروند هواپیما نیروی ده هزار نفری دولت مرکزی ایران رادر سرکوب دشمن حمایت کنند.

سپس با وقوع کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹شمسی به دست رضا خان سردار سپه و تشکیل قشون متحدالشکل ،رضاخان به فکر خریداری چند فروند هواپیما برای پشتیبانی نیروی زمینی خود افتاد و در پی آن ،در سال ۱۳۰۱شمسی،یک هواپیمای روسی در آسمان تهران دیده شد که قطعات این هواپیما را با صندوق به تهران آورده ودر زمین های قاجار به هم وصل کرده بودند.در ادامه ،رضاخان تصمیم گرفت که در سازمان قشون متحدالشکل خود،در شعبه تنسیقات دایره عملیات،دفتری هم به نام دفتر هواپیمایی  پیش‌بینی گردد و به این ترتیب،برای نخستین بار در ارتش ایران، نام هواپیمایی جزو سازمان در آمد ودر حقیقت ،هسته مرکزی نیروی هواییی ایران تشکیل شد.

در دفتر هواپیمایی،تشکیلات یک نیروی هوایی که بتواند پشتیبان عملیات نیروی زمینی در اجرای طرح های خود باشد ،طرح ریزی گردید وبرای عملی شدن این طرح ،دولت ایران توسط سفیر خود در واشنگتن برای خرید چند دستگاه هواپیما و تاسیس یک اداره هواپیمایی و تعلیم عده ای ،با دولت آمریکادر۲۶ دی ماه ۱۳۰۱شمسی، وارد مذاکره شده اند .اما مذاکره با این دولت نتیجه ای نداشت و دولت ایران ناگزیر شد که نخستین هواپیما را در همان سال از شرکت یونکرس آلمان خریداری کند و در سال بعد نیز تیپ گیلان و مازندران ،دو هواپیمای دیگر از همان نوع به نام های گیلان و مازندران خریده و به تهران فرستادند و چند ماه بعد هم چهار هواپیما از نوع دوها ویلاند ،از روسیه خریداری شد . به این ترتیب در اواخر سال ۱۳۰۲ش ،نیروی هوایی ایران دارای هفت فروند هواپیما بود که خلبانان و مکانیسین‌های آنها نیز آلمانی و روسی بودند.

در ادامه،با توجه به گسترش نیروی هوایی،در مرداد ماه ۱۳۰۳ش نخستین هیات دانشجویی ایران مرکب از ده نفر برای فراگیری فن خلبانی به روسیه رفتند و بعلاوه یک نفر از افسرانی هم که در خرداد ماه همان سال برای تحصیل در رشته های مختلف مربوط به ارتش ،فرانسه رفته بود ،در رشته هواپیمایی مشغول به آموزش شد.

در اواخر سال ۱۳۰۳ش نیز یک شرکت آلمانی به نام یونکرس،شعبه ای در ایران دایر کرد و چند هواپیما برای حمل و نقل مسافر در خطوط تهران، مشهد ،شیراز ،انزلی وبوشهر به کار انداخت که ارتش ایران به تدریج برای سرکوب اغتشاشات داخلی،گاهی اوقات هواپیماها و خلبانان این شرکت را به صورت روزمزد به کار می گرفت.

 در سال ۱۳۰۴ش،دولت ایران بیست فروند هواپیمای دیگر از فرانسه ،آلمان و روسیه خریداری کرد ودر همین زمان ،سرهنگ خلبان ایرانی که در خارج از ایران بود، ماموریت یافت که با یکی از هواپیماهای تازه خریداری شده، از فرانسه به سوی تهران پرواز کند واو نیز با آن هواپیما ،از فرودگاه نظامی ویلا کوپولی پرواز کرد وپس از نشستن درچند شهر مسیر خود،بالاخره در فرودگاه قلعه مرغی تهران فرود آمد.

در سال ۱۳۰۵،پس از بازگشت افسران ایران از روسیه که برای تعلیمات هوایی وپرواز در سال ۱۳۰۳اعزام شده بودند ،اداره هواپیمایی با دوقسمت ص    و فنی وجمعا با بیست فروند هواپیما تشکیل گردید . این هواپیماها علاوه بر اینکه شماره های مخصوصی داشتند ،به اسامی مختلفی مانند عقاب ،تیهو ، کرکس،شاهین ،هما،قرقی، کبک و بلبل نیز خوانده می شدند.

در سال بعد،پس از اینکه افسران تعلیم دیده جدیداز فرانسه به ایران باز گشتند،چند فروند هواپیمای دیگر نیز خریداری شدو سازمان هواپیمایی به دو صورت گردان هواپیمایی ویک گروه تعلیماتی درآمد .سپس دسته دوم و سوم محصلان ایرانی نیز از فرانسه بازگشتند و چون کادر مربی و افسری هوایی بالنسبه سرو صورتی گرفته بود ،رسما اداره ایی به نام اداره هواپیمایی در قلعه مرغی تشکیل شد.از این پس ،به توسعه سازمان هواپیمایی ایران توجه بیشتری شد و دانشجویان وافسران دیگری به مدارس و آموزشگاه های خلبانی وفنی کشورها ی روسیه و فرانسه فرستاده شدند.

با گذشت ده سال از تاسیس نیروی هوایی ایران نخستین فعالیتهای ایران در زمینه نیروی هوایی و فراهم شدن زمینه های فعالیت در این بخش،ضرورت تاسیس یک آموزشگاه فنی(مدرسه مکانیسین)احساس گردید و به این منظور قرار شد که بیست نفر مکانیسین هوایی از کشورهلند برای تعلیم در مدرسه فنی که در مهر ماه افتتاح می‌شد،استخدام شوند. اما این امر به دلایلی به تعویق افتاد و سرانجام در شهریور ماه ۱۳۱۱،مدرسه خلبانی تاسیس گردید . چهار نفر افسر هوایی نیز از کشور سوئد برای تعلیم فن خلبانی استخدام شدند که به مرور تعداد آنها بیشتر شد و با فعالیت آنان در این زمینه و گسترش این امر،یک دانشکده فنی هوایی هم جهت آموزش عده‌‌ای افسر فنی در دوشان تپه تهران ایجاد گردید.

به این ترتیب در سال ۱۳۱۱ شمسی،سازمان هواپیمایی ایران عبارت بود از: یک گروه آموزشی ،یک گردان شکاری و یک گردان بمباران و اکتشافی که تابع ارکان حزب قشون بودند وبا وجود این تشکیلات ، با طرح جدیدی ارکان جنگ هوایی از نیروی زمینی جدا شد و سازمان مستقل هواپیمایی ، مرکب از یک هنگ ، فرماندهی وستاد هنگ (مرکب از ۳رکن و یک دفتر ستاد)تشکیل گردید.

در سال ۱۳۱۲ با توجه به گسترش قوای هوایی ایران و خرید روز افزون هواپیماهای جنگی از خارج ،دولت وقت تصمیم گرفت که برای بی‌نیازی از خرید هواپیما ویا حداقل برای کاستن هزینه خرید آنها نسبت به تاسیس کارخانه های هواپیما سازی اقدام کند . یه همین منظور برای خرید ماشین ولوازم کارخانه به کشورهای اروپایی مانند آلمان و انگلستان سفارش هایی داده شد و این ماشینها و لوازم راکه در سال ۱۳۱۴به ایران رسید ،در دوشان تپه نصب کردند وبه نام کارخانه های هواپیما سازی شهباز مشغول به کار شد.

این کارخانه ها در مرداد ماه ۱۳۱۷،نخستین هواپیما های ودرابه بهره برداری رساندند که در برابر رضا شاه پرواز کردند.

در ۲۵ دی ماه  ۱۳۱۴طبق ماده ۱ حکم شماره ۲۳۶۶،عنوان هواپیمایی نظامی ایران از قوای هوایی به نیروی هوایی تغییر یافت و به طور رسمی ابلاغ شد .سپس هنگ هوایی مشهد و هنگ هوایی اهواز به ترتیب در سالهای ۱۳۱۵و ۱۳۱۶ تاسیس گردید وباشگاه هواپیمایی کشوری ایران نیز در سال ۱۳۱۸، به منظور پرداختن به امر آموزش خلبانی در ایران  فعالیت خود را آغاز کرد.

تا شهریور ۱۳۲۰ که پایان دوران حکومت پهلوی اول است ،نیروی هوایی ایران دارای ۲۸۳ فروند هواپیما ،فرماندهی و ستاد نیرو،و منضمات آن،سازمان واحدهای هوایی شامل پنج هنگ (تبریز ،مشهد ،هنگ بمباران تهران ،هنگ قلعه مرغی تهران و اهواز )و آموزشگاه خلبانی گردید،اما در همین زمان با حمله نیروهای متفقین به ایران ،اولین ضربه سازمانی ناشی از اشغال کشور ، بر این نیرو وارد شد و این نیرو از ۱۲مهر ۱۳۲۰در اختیار وزارت جنگ گذاشته شد و به صورت اداره پنجم آن وزارت خانه در آمد.

نیروی هوایی ایران در دوره محمد رضا شاه پهلوی

در روز ۱۵ مهر ماه ۱۳۲۰،ابلاغ شد که اداره هواپیمایی در امور داخلی مربوطه،کما فی سابق مستقل است ودر کار ارتش ،به عنوان یکی از ادارات وزارت جنگ،ادامه خدمات خواهد داد .از آن سال تا سال ۱۳۲۶،نیروی هوایی فعالیت چشمگیری نداشت،تا اینکه در آن سال آموزشگاه فنی،دوره نهم خود را تشکیل داد و نود نفر هنر آموز را پذیرفت ودروره های تکنیلی دانشکده فنی افسری، کلاس فنی ویژه درجه داران ،اموزشگاه فنی و ناو بری هوایی تا سال ۱۳۳۶ تشکیل شد . در سال ۱۳۳۶ عنوان ستاد نیروی هوایی به فرماندهی نیروی هوایی تغییر یافت ودر سال ۱۳۳۹،سازمانی به نام کمک های آموزشی جهت تکمیل تعلیمات فنی هنر آموزان در تیپ تعلیمات تاسیس گردید.

سپس در سال ۱۳۴۶،تیپ تعلیمات با امکانات آموزشی بیشتر ،مرکز آموزشهای هوایی نامیده شد که به شش هیات آموزش نظامی،افسری،زبان ،الکترونیک،نگهداری هواپیماو تخصص های مختلف ،کار آموزش در نیروی هوایی را آغاز کرد.

در سال ۱۳۴۷،به دنبال افزایش روز افزون حضورهواپیماهای پیشرفته ما فوق صوت‌F-5و F-4،نیروی هوایی به استخدام کادر جدیدی تحت عنوان هما فری برای انجام عملیات تعمیر ونگهداری هواپیماها پرداخت وطی همین سالها،در خواست سفارش و خرید هواپیماهایF-14هم از دولت آمریکا در دستور کار قرار گرفت که ۷۲ فروند از این هواپیماها در بهمن ماه ۱۳۵۴درفرودگاه مهرآباد به زمین نشست.در سال ۱۳۵۷،نیروی هوایی ایران در صدد بود که تعداد جنگنده های خود را از ۴۴۷ فروند به ۵۰۰ فروند برساند که این تعداد ایران را در رده کشورهای غربی و بالاتر از کشورهای خاور میانه قرار می داد.

نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران

با پیدایش نشانه های فروپاشی رژیم پهلوی در سال ۱۳۵۷،به دلیل گسل های که در نیروی هوایی در آن زمان پدید آمده بود ،ازجمله‌نارضایتی‌های‌درون‌سازمانی‌آن،باعث شد که نیروی هوایی در جریان رویداد های انقلاب، زودتر از نیروهای دیگر از رژیم پهلوی گسسته و به امواج انقلاب بپیوندد. بخصوص هما فران این نیرو ،در هدایت  افراد نیروی هوایی به سمت انقلاب نقش مهمی داشتند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران،در ابتدا انتصابات شتابزده ای که در سطح فرماندهی نیروی هوایی صورت گرفت ، موج اعتراض ها و اعتصابات را به دنبال داشت، تا آن که در پی شروع جنگ عراق علیه ایران ،این امر از ثبات نسبی بر خوردار شد.

با شروع جنگ ،ضروری ترین مساله ای که به ذهن خطور میکرد ،مساله مقابله به مثل و جلوگیری از پرواز هر چه بیشتر هواپیماهای عراقی به ایران بود .

در همان روز نخست شروع جنگ ،با همت فرماندهان دلیر نیروی هوایی امثال شهید محمد جواد فکوری ، نیروی هوای توانست با به پرواز در آوردن ۲۰۰ هواپیما و عبور دادن ۱۴۰ فروند از آنها به داخل مرزهای عراق ، پاسخ شایسته ای به تجاوزات نیروی های عراقی داده و مانع از پروازهای بعدی آنان به داخل فضای هوایی ایران شود .

از طرف دیگر ،در آن دوران آماده کردن نیروهای پروازی ،تعمیر و نگهداری هواپیما ها و تامین قطعات یدکی نیز از جمله مسائلی بود که نیروی هوایی با آن مواجه بود و پشتیبانی ابر قدرت ها از عراق و تحریم علیه کشورمان نیز،دو چالش عمده ای دیگر محسوب می شد .پژوهشگران غربی به این نکته اشاره کرده اند که نیروی هوایی ایران در دوران بعد از انقلاب موفق شده است بسیاری از هواپیما های خود را که بر اثر کمبود قطعات یدکی زمینگیر شده اند ،با استفاده ازقطعات یدکی تعداد دیگری از همان جنگده ها فعال سازند .

نیروی هوایی در قبل از انقلاب دارای بیش از ۴۵۰هواپیمای جنگی پیشرفته ،شامل پیشرفته ترین هواپیما های شکاری آن زمان یعنی(تامکتF-14  )بود و حدود پنج هزار خلبان ورزیده در اختیار داشت ودر سال ۱۳۵۷،در مقایسه با نیروی زمینی ودریایی، بسیار پیشرفته تر بود و در بین نیروهای هوایی جهان سوم ، بی مانند بود در حدود ۷۶ فروند بالگرد و ۱۵ اسکادران موشک زمین به هوا نیز این توانایی را تکمیل میکرد و ۱۶۶ فروند (F-5)،۱۹۰فروند فانتوم و۷۷ فروند تامکت بخشی از هواپیماهای مذکور بودند.

به هر حال نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران با داشتن سربازان زبده و کارآمد (از خلبانان تا سربازان وظیفه)توانست از همان لحظات اولیه شروع جنگ ،با طرح ریزی و اجرای عملیات های متعدد ،این اصل مهم را مورد توجه قرار دهد که با زمینگیر کردن هواپیماهای عراقی و کسب برتری هوایی،فرصت زمان کافی جهت حصول به اهداف زیر را به دست آورد:

۱-فرصت لازم جهت سازماندهی نیروهای پراکنده سطحی و انجام طرح ریزی های اولیه پدافندی را فراهم کند.

۲-نیروهای سطحی از پشت جبهه به مناطق عملیاتی انتقال یابند.

۳-کاهش توان رزمی دشمن باعث کاهش پوشش های هوایی آن شود.

۴-ظرفیت جنگی دشمن در دست زدن به حملات احتمالی هوایی به نقاط حساس وحیاتی کشور کاهش یابد .

جهت دستیابی به اهداف مورد نظر ،نیروی هوایی با کسب برتری هوایی و به دست گرفتن ابتکار عملیات،موج حملات جنگده بمب افکن های خود را متوجه یگانهای زرهی ،پیاده ،مکانیزه و توپخانه و قرارگاه‌های تاکتیکی ،نقاط آمادی ،ستون های نظامی و همچنین محورهای مواصلاتی نیروهای دشمن کرد .

در نتیجه ارتش عراق که برای خروج از بن بست به دنبال راه مفری میگشت،به جنگ شهر ها و حمله به مناطق مسکونی روی آورد و آنها را با با موشکهای اسکاد مورد حمله قرار داد.

اما یکی از زمینه های بسیار مهم وقابل بررسی اقدامات نیروی هوایی در دوران دفاع مقدس ،نقش نیروی هوایی در عملیات های دریایی است که بخصوص پیروزی و افتخار آفرینی آن در روز هفتم آذر ماه ۱۳۵۹به همراه نیروی دریایی ارتش و انهدام هفت فروند از هواپیماها ی شکاری ،هفت فروند ازناوچه های موشک انداز و یک فروند ناو نیرو بر هزار تنی عراق و فرستادن آنها به قعر آبهای خلیج فارس، در تاریخ دفاع مقدس ماندگار شد.

در ادامه جنگ،نیروی هوایی در عملیات شکست حصر آبادان با به کار گرفتن هواپیماهای شکاری و عکس برداری هوایی و شناسایی تاکتیکی قبل از اجرای عملیات بر فراز منا‌طق اشغالی و عقبه جبهه ها و به دست آوردن اطلاعات جامعی از توانایی‌ومحدودیت‌ها،تجمع وتمرکز نیروها،ترکیب و ترتیب قوا، جابه جایی و تحرکات عراقی ها و در اختیار فرماندهان جنگ قرار دادن جهت اجرای این عملیات شرکت کرد که این عملیات با پیروزی کامل در مهر ماه ۱۳۶۰انجام شد .

سپس درعملیات طریق القدس که به منظور آزادسازی بستان وتامین تنگه چزابه در محور بستان –سوسنگرد انجام شد ،در ابتدا خلبانان نیروی هوایی ،روزانه با انجام ده ها سورتی پرواز به بمباران خطوط مقدم  جبهه ها پرداختند و سپس ماموریت های تامین اطلاعات تاکتیکی،طرح ریزی برای تهیه آتش پشتیبانی از هوا ،قطع خطوط مواصلاتی و جدا سازی نیروها و پشتیبانی نزدیک هوایی از نیروهای سطحی و انهدام مراکز تجمع دشمن برای ایجاد شکاف در خطوط مستحکم تماس و همچنین تامین دفاع هوایی از عقبه و عمق مناطق عملیاتی وتامین پوشش هوایی ارتفاع کم،متوسط و بالا جهت عملیات بعدی را عهده دار شد.

در عملیات معروف فتح المبین نیز نیروی هوایی ، نقش پدافند هوایی را بر عهده داشت و سایت های ۴و۵ موشکی و ایستگاه رادار دهلوان که در اختیار ارتش عراق قرار گرفته بود آزاد شد و نیروی هوایی ایران توانست ۲۷فروند از انواع هواپیماهای عراقی را مورد هدف قرار داده و سرنگون کند . در ادامه آن،در عملیات بیت المقدس که با توجه به استعداد و ترکیب جدید نیروی زمینی عراق ،ضرورت بکارگیری حجم وسیع تری از امکانات آفندی و پدافندی هوایی از سوی ایران به خوبی احساس می شد ،با اتخاذ تدابیر مناسب عملیاتی و تغییر تاکتیک نیروی هوایی ایران ،تمهیدات ارتش عراق خنثی شد و با انجام عملیات پشتیبانی نزدیک خلبانان ایرانی، خرمشهر آزاد شد .

به طور کلی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران با رشادت ،دلاوری و پایمردی سربازانش در طی دوران دفاع مقدس و اهداء شهیدان ،جانبازان واسیران بسیاری در راه پاسداری از وطن و دین اسلام ،توانست خدمات ارزنده ای را به نیرو های جمهوری اسلامی ایران ارائه دهد.

منابع:

۱_پیشگامان پرواز در ایران،عقیدتی سیاسی نیروی هوایی ارتش ،تهران،۱۳۷۷

۲_ارتش و انقلاب اسلامی ایران ،سعیده لطفیان،مرکز اسناد انقلاب اسلامی،تهران،۱۳۸۰

۳_تاریخ ارتش نوین ایران از ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰،ستاد ارتش،تهران ،تهران، ۱۳۴۶

۴_تاریخ ۵۰ساله نیروی شاهنشاهی،مرتضی طلوعی،نیروی هوایی شاهنشاهی،تهران۱۳۵۵

۵_تاریخ نیروی هوایی ایران ،غلامرضا علی بابایی، انتشارات آشیان،۱۳۸۳

مروری کوتاه بر نقش نیروی هوایی در دفاع مقدس

 

 ۵مهر ۱۳۶۰- ۳ خرداد ۱۳۶۱

با صدور فرمان حضرت امام خمینی(ره) برای شکستن محاصره ی آبادان اقدامات همه جانبه از سوی مسئولین و فرماندهان نظامی کشور در جهت برآورد و طرح ریزی عملیات آغاز شد. ماموریت های اکتشاف هوایی به برنامه ریزی دقیق با ترکیبی هماهنگ از هواپیماهای شکاری رهگیر جهت پوشش هوایی و اسکورت و هواپیماهای سوخت رسان و ایستگاه های شنود وهواپیماهای شناسایی الکتریکی تحت کنترل مستقیم و حساب شده ایستگاه های رادار نیاز دارد تا ضمن اجرای ماموریت سلامت پرواز هواپیماهای عکس بردار تامین شود و اطلاعات دشمن را به صورت فیلم تحویل دهد.

انجام پرواز های شناسایی در طول جبهه ها، دشمن را وادار به مقابله تاکتیکی با استفاده از موشک های زمین به هوای ارتفاع متوسط و بالا می نمود که همین امر موجب کشف و شناسایی مواضع استتار شده ی دشمن شده و در روزهای بعد هدف بمباران مستقیم هوایی و گلوله باران واحدهای توپخانه قرار می گرفت. رویارویی با تعدادی از سایت های موشکی پدافند زمین به هوای دشمن توام با اجرای ماموریتهای اکتشافی از جمله عملیات حماسی نیروی هوایی در طول جنگ تحمیلی بود.

اتخاذ این اقدامات، نخستین عملیات موفقیت آمیز نیروهای خودی در جهت پاکسازی خاک ایران از وجود ناپاکان بعثی در ۵ مهر ۱۳۶۰ اجرا و منجر به شکست حصر آبادان و آزادی کلیه ی مناطق در محور شرق آبادان و ماهشهر شد.

به دنبال این موفقیت تنی چند از سرداران همیشه جاوید نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران از جمله سر لشکر فلاحی ، سرتیپ نامجو ، سرتیپ فکوری، جهان آرا و … که در حال بازگشت ازمنطقه ی عملیاتی بودند بر اثر سانحه سقوط هواپیما در نزدیک تهران به شهادت رسیدند.

عراق با تحمل این شکست بار دیگر شهرها ومناطق مسکونی ایران را مورد تهاچم هوایی و گلوله باران و موشک های زمین به زمین قرار داد. نیروی هوایی ایران نیز دست به مقابله زده و برخلاف آنان مجریان این فجایع را مورد تهاجم قرار دادند.

عملیات پشتیبانی هوایی جنگنده بمب افکن های نیروی هوایی در خطوط مقدم جبهه و تامین و برقراری پوشش و پدافند هوایی از قلمرو هوایی کشور به نحو مطلوبی ادامه یافت تا سرانجام در هشتم آذرماه ۱۳۶۰ عملیات “طریق القدس” در محور بستان- سوسنگرد با موفقیت به مرحله ی اجرا در آمد که در این عملیات خلبانان نیروی هوایی به صورتی گسترده به بمباران خطوط مقدم جبهه پرداختند.

اوج نبردهای هوایی دو کشور طی دهه ی اول و دوم آذرماه ۱۳۶۰ بود که با سرنگون شدن ۱۶ فروند هواپیمای مهاجر عراقی، برگ زرینی بر پرونده ی افتخارات نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران افزوده شد. که در این ارتباط می توان به شکار اولین میراژ عراقی در چهارم آذر ماه سال ۱۳۶۰ اشاره نمود

از این پس دشمن برای تدارک نیروهایش در بخش شمالی خوزستان اجباراً به احداث جاده و عبور هورالهویزه و هورالعظیم مبادرت ورزید که این خود در قطع پشتیبانی مطلوب نیروهای عراق مستقر در ارتفاعات الّله اکبر ، دهلران، ابوغریب، عین خوش، سایت های چهار و پنج، چنانه، زبیدات و دشت عباس تاثیر زیادی داشت و به این ترتیب زمینه ی مساعد برای پیروزی رزمندگان اسلام درعملیات فتح المبین خواهد شد

در دوم فروردین ۱۳۶۱ عملیات ” فتح المبین” در منطقه ای به وسعت دو هزار کیلومتر آغاز شد. این عملیات با آتش پشتیبانی هوایی خلبانان تیز پرواز نیروی هوایی که پیش از این با اجرای عملیات شناسایی هوایی و عکس برداری اطلاعات کافی از استعداد و ترکیب نیروهای دشمن به دست آورده و در اختیار طراحان عملیاتی گذاشته بود، آغاز شد. در راستای عملیات فتح المین نیروی هوایی عملیات هوایی شبح ۲ را آغاز نمود که هدف از این عملیات مقابله با هرگونه تهدید هوایی و سپس بمباران شدید مواضع دشمن بود.

نیروی هوایی در جریان این عملیات در مراحل اولیه با اعزام دسته های هشت فروندی هواپیمای ” اف-۴” برای بمباران ارتفاع بالا و انهدام قرار گاه های تاکتیکی تیپ ها و لشکرهای دشمن و هم چنین اعزام دسته های دو یا چهار فروندی هواپیمای ” اف-۵” درارتفاع کم و بمباران متوالی مراکز تجمع نیرو و سنگرهای اجتماعی و مراکز ایجاد شکاف در خطوط دفاعی دشمن به نحوی عمل کرد که مجال هر گونه تفکر و برنامه ریزی را از فرماندهان رده بالای ارتش عراق سلب و قدرت دفاع آنان را کاهش داد. در همین راستا هواپیماهای رهگیر اف ۱۴ نیز در آسمان حضور داشتند و هرگونه تهدید هوایی دشمن را به شدت پاسخ می دادند . عراق زمانی نیروی هوایی اش را وارد صحنه کرد که نیروهای ایران حاکمیت کامل فضای منطقه را عهده دار بود و متحمل ضایعاتی شد.

کسب پیروزی در عملیات بزرگ “فتح المبین” و باز پس گیری بخش وسیعی از مناطق اشغالی از جمله ایستگاه رادار دهلران و سایت های چهار و پنج موشکی نیروی هوایی در شمال خوزستان موجب تقویت روحی و انسجام نیروها برای انجام عملیات بعدی شد.

با پایان عملیات فتح المبین، دستورات لازم برای کسب آمادگی در جهت اجرای تهاجمی بزرگ جهت آزادسازی خرمشهر به نیروها ابلاغ شد.

این عملیات که در منطقه ای به وسعت ۵۴۰۰ کیلومتر انجام گرفت ” بیت المقدس” نام گرفت. این منطقه از شمال به کرخه و هویزه، از جنوب به اروند رود و خرمشهر، از شرق به رود کارون و از غرب به هورالعظیم و القرنه عراق محدود می شد.

دشمن با تجربه ای که در عملیات ” فتح المبین” به دست آورده بود برای برطرف کردن ضعف های خود اقدام به انتقال هواپیماهای پیشرفته ” میراژ اف-۱” و ” میگ-۲۳” از پایگاههای مستقر در عمق خاک خود به پایگاه های مقدم جبهه کرد و با وجود ضعف های خود در آموزش خلبانان خود به مقابله با تهدیدات ایران پرداخت.

علی رغم تهدیدات پدافند هوایی، عملیات مربوط به شناسایی تاکتیکی و عکس برداری هوایی از ترکیب و استعداد نیروهای عراق مستقر در صحنه ی عملیات را به طور مستمر و موفقیت آمیزی انجام دادند و به محض تطبیق آخرین اطلاعات دریافت شده با طرح های در دست اجرا، مرحله ی اول عملیات بیت المقدس در روز دهم اردیبهشت ۱۳۶۱ آغاز شد. در راستای این عملیات نیروی هوایی عملیات شبح ۳ را آغاز نمود .

عراق با اختصاص هواپیماهای رهگیر تلاش کرد تا با هواپیماهای “اف-۱۴” مقابله کند. این تمهیدات دشمن، با اتخاذ تدابیر مناسب و تغییر تاکتیک خنثی شد و عملیات پشتیبانی نزدیک هوایی از رزمندگان اسلام به طور قاطع انجام و در نهایت منجر به باز پس گیری بخش عظیمی از خاک کشور مان و آزادی خرمشهر شد.

در طول عملیات بیت المقدس در حالی که کلیه ی تلاش های هوایی نیروی هوایی ارتش ایران در منطقه ی نبرد از طریق ” ستاد عملیات هوایی جنوب” هماهنگ، هدایت و کنترل می شد تیز پروازان نیروی هوایی با بمباران نیروی دشمن در محورهای شط علی، جفیر، شلمچه، طلائیه، کوشک، حمید، حسینیه و گرمدشت قوای عراق را زیر فشار قرار دادند.

خبرگزاری آسوشیتد پرس هم زمان با محاصره ی خرمشهر اعلام کرد : عراق در حالی که مشغول جنگ برای دفع حملات دیگری از جانب ایران است به همسایگان عرب خود گوشزد کرد که به موجب قراردادهای منعقده باید به عراق که به شدت تحت فشار است کمک خودی ارسال کند. اشاره ی این بیانیه به موافقت نامه ی سال ۱۹۵۰ اتحادیه ی عرب است که به موجب آن ۲۲ کشور عضو این اتحادیه مجبور هستند به هر کشور عربی که مورد حمله یک قدرت خارجی قرار گیرد کمک نظامی ارسال دارند.

این بیانیه شدیدترین موضع گیری علنی رژیم عراق علیه بی توجهی سایر دول عرب و تایید کننده ی موفق بودن عملیات ایران در نبرد برای آزادی خرمشهر بود.به دنبال آزادی خرمشهر، عراق عجولانه درخواست تشکیل اجلاس شورای همکاری کشورهای خلیج فارس را نمود. این جلسه دو روز طول کشید و طی آن شش کشور عربی ضمن حمایت از عراق نگرانی خود را از پیروزی های رزمندگان اسلام ابراز کردند. با آزادسازی خرمشهر عراق می خواست به هر شکل ممکن مجددا با بمبارانهای پی در پی تسلط خود را بر منطقه در دست گیرد که با حضور ۲۴ ساعته هواپیماهای نیروی هوایی ایران مواجه شد و تلفات سنگینی را نیز متحمل گردید . 

در کمتر از یک ماه رژیم صهیونیستی برای نجات عراق و ضربه زدن به مواضع نیروهای ملی اسلامی فلسطینی و لبنانی، نیروهای خود را به طور همه جانبه به جنوب لبنان وارد و تجاوز گسترده ای را علیه خاک لبنان آغاز کرد.

رژیم عراق نیز اعلام کرد که به منظور مقابله با اسرائیل نیروهایش را از باقیمانده ی اراضی اشغالی ایران عقب می کشد. مقامات ایران نیز یادآور شدند که عراق به این بهانه می خواهد بر شکست های خود در طول تجاوز به ایران سرپوش بگذارد.

عراق با شکست استراتژی سیاسی جدید خود به اجلاس سران کشورهای غیر متعهد که قرار بود اوایل شهریور ماه سال ۱۳۶۱ در بغداد تشکیل شود دل بسته بود.ایران به عنوان یکی از اعضای این اجلاس تاکید کرد در حالی که نیروهای عراق بخش هایی از خاک ایران را اشغال کردند ، هیچ هیاتی ار سوی تهران در این اجلاس شرکت نخواهد کرد و اصولاً بغداد محل امنی برای برگزاری کنفرانس سران غیر متعهد نمی باشد.

اعلام مواضع رسمی ایران در مورد ناامنی بغداد ، رژیم عراق را وادار کرد تا با انتشار بیانیه ای بر امنیت کامل بغداد تحت پوشش دفاعی متشکل از انواع موشک های زمین به هوای ارتفاع بالا، متوسط و پایین، پوشش گسترده راداری و توپخانه ی ضد هوایی و محافظت دائمی به وسیله ی انواع هواپیماهای رهگیر تاکید کند.

نیروی هوایی ایران نیز ضمن بمباران و ناامن کردن بغداد، عزم راسخ ایران مبنی بر عدم تشکیل اجلاس در عراق را به اثبات رساند.

علی رغم نقاط زیادی که در بغداد قرار داشت پالایشگاه الدوره مورد هدف قرار گرفت ولی سوال اینجا بود چرا الدوره:

۱ـ هم جواری آن با پایگاه هوایی الرشید هیچ تردیدی را در مورد حضور دفاع هوایی عراق در اذهان سران غیر متعهد باقی نمی گذاشت.

۲ـ دود و آتش حاصل از اشتعال مواد خام و مشتقات نفتی ساعت ها باقی می ماند.

۳ـ انهدام این پالایشگاه اثراتی را در روند تامین سوخت مورد نیاز ماشین جنگ عراق به جای می گذاشت.

۴ـ اثرات روانی این بمباران به دلیل قرار داشتن هدف در محدوده ی شهر بغداد قابل لمس خواهد بود.

۵ـ در صورت انتخاب محل دیگری دولت عراق قادر به خنثی کردن اثرات حاصله و ایجاد پوشش خبری بر علیه آن بودند.

در سحرگاه روز ۳۰ تیر، دسته ی پروازی به لیدری یکی از خلبانان با تجربه نهاجا(سرلشکر خلبان شهید عباس دوران) خود را به بغداد رساند و ناامن بودن بغداد را به عینه به سران کشورهای غیر متعهد و افکار عمومی جهانی اثبات کرد. این هواپیماها پس از نمایش قدرت، خود را به پالایشگاه الدوره رساندند و آن جا را بمباران کردند.

پس از بمباران و در حین بازگشت، هواپیمای لیدر دسته، مورد اصابت پدافند هوایی دشمن قرار گرفت و کمک خلبان موفق به خروج از هواپیما شد ولی شهید دوران در جنگنده باقی ماند و با ادامه پرواز برروی شهر بغداد و زدن هواپیما به یکی از ساختمانها نزدیک محل کنفراس حماسه ای بزرگ را آفرید.

به دنبال این بمباران خبرنگاران خارجی مستقر در هتل ها، وحشت زده شدند و این گونه اجلاس سران در بغداد لغو و دهلی نو بعنوان میزبان انتخاب شد .

نیروی هوایی و نبرد اقتصادی

روند جنگ و پیروزی های پی در پی رزمندگان اسلام درجبهه های جنگ نشانگر این مسئله بود که عراق در جبهه های زمینی قادر به پیروزی نیست. بنابراین حامیان صدام تصمیم گرفتند نیروی هوایی این کشور را تقویت کنند. دشمن با دلارهای نفتی اهدایی کشورهای مرتجع منطقه و با دریافت انواع هواپیماهای مدرن از غرب و شرق همچون هواپیماهای “سوپراتاندارد” انواع هواپیماهای ” میراژاف- یک” ، ” میگ- ۲۵”، “میگ-۲۳”، و تجهیز آن ها به ترکیب متنوعی از بمب های هدایت شونده و موشک های هوا به هوا و هوا به سطح و تجهیز یکان های دریایی موشک های سطح به سطح توان رزمی خود را به میزان قابل توجهی ارتقا داد و از این پس تلاش هوای وسیعی را در جهت ضربه زدن به منابع حیاتی کشور در نبرد اقتصادی علیه ایران آغاز کرد.

نیروی هوایی ایران به منظور مقابله و خنثی کردن تمهیدات و تهدیدات نیروی هوایی دشمن به طور اخص وارد عمل شد و سیاست” مقابله به مثل” سر لوحه ی اهداف آن ها قرار گرفت.

رژیم عراق با شروع جنگ نفت کش ها در سال ۱۳۶۱ و مورد حمله قرار دادن شماری از پایانه های نفتی و تسهیلات بارگیری نفت ایران فکر می کرد می تواند با قطع درآمدهای ارزی و فشار شدید بر ساختار اقتصادی ایران و پیروزی های رزمندگان اسلام را با مشکل مواجه کند. اما مقابله به مثل ایران و اجرای طرح های مناسب و بهره گیری از امکانات موثر تهاجمی و بازدارنده در خلیج فارس ضمن این که عرضه ی نفت به بازار جهانی و امنیت حوزه ی عربی را با خطر جدی روبه رو کرد این اصل را به اثبات رساند که منطقه ی خلیج فارس برای همه ی کشور ها منطقه ای امن است. در این میان حضور ناوگان های نظامی کشورهای عضو پیمان ناتو و حمایت آن ها بر رژیم های اقماری منطقه نیز نتوانست موازنه ی مطلوبی را به سود عراق ایجاد کند.

از آغاز جنگ دریایی در خلیج فارس در سال ۱۳۶۱ تا اعلام آتش بس در جبهه ها در سال ۱۳۶۷ تقریباً ۶۰۰ فروند کشتی تجارتی و نفت کش توسط نیروهای هوایی درگیر در دو طرف، مورد حمله قرار گرفت و تعدادی نیز غرق شدند که دو سوم این حملات توسط نیروی هوایی عراق انجام شد.موشک های هوا به دریای “اگزوست” که توسط فرانسه در اختیار عراق قرار گرفته بود در تاریکی شب توسط هلی کوپترهای ” سوپرفولون” ودر روز و شب توسط هواپیماهای ” میراژ” بر علیه شناورهای تجارتی مورد استفاده قرار می گرفت.

عراق علی رغم هزینه های سنگین مادی در این گونه امکانات نیز با شکست رو به رو شد. به دنبال این شکست عراق در سال ۱۳۶۲ متوسل به بهره گیری از هواپیماهای ” سوپراتاندارد” اجاره ای از فرانسه شد. این هواپیما این امکان را داشت که در شب و در ارتفاع پایین، خارج از پوشش میدان رادارهای خودی به سوی لنگرگاه ترمینال نفتی خارک نفوذ کرده و تهدیدی جدی علیه نفت کش ها در این منطقه ایجاد کند.

جناب آقای هاشمی رفسنجانی، سخن گوی عالی دفاع و ریاست وقت مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۶۲ با اشاره به تحویل هواپیماهای “سوپراتاندارد” از جانب فرانسه به عراق و اعلام این مطلب که خلیج فارس یا برای همه امن و یا برای همه نا امن است تاکید نمودند:”ارتش و نیروهای مردمی هستند که در مورد امنیت مردم تصمیم می گیرند اگر قدرت های جهانی در تنگه ی هرمز خرابکاری کنند به وظیفه خود عمل می کنیم زیرا تنگه ی هرمز در اختیار ماست و اگر صلاح بدانیم که نا امن شود نا امنش می کنیم. اگر خلیج فارس را برای ما نا امن کنند کاری می کنیم که حتی یک کشتی هم نتواند وارد آن شود. الآن امنیت خلیج فارس را حفظ می کنیم چون خودمان به آن احتیاج داریم.”

به دنبال این مطلب، سخن گوی وزارت خارجه آمریکا ضمن جدی قلمداد کردن این تهدیدات، آن را تجاوز به منابع حیاتی ایالات متحده تلقی کرد. واشنگتن هم زمان با تحویل هواپیماهای ” سوپراتاندارد” به عراق، تعدادی از ناوهای خود را با بیش از دو هزار تفنگدار دریایی راهی اقیانوس هند کرد و در همین حال روزنامه ی واشنگتن پست از تشکیل پنج لشکر پیاده ارتش آمریکا برای عملیات واکنش سریع در خلیج فارس و در معیت ناو گروه هواپیما مستقر در دریای عمان خبر داد.

جناب آقای هاشمی رفسنجانی در پایان جلسه ای که برای بررسی پیرامون تحویل هواپیماهای “سوپراتاندارد” به عراق و صنعت دفاعی جزیره خارک و آمادگی نیروهای ایران در بندر عباس و اطراف تنگه ی هرمز در شورای عالی دفاع تشکیل شده بود اعلام نمودند که :

 تحویل سوپراتاندارد ها جز یک شانتاژ بین المللی مساله ی دیگری نیست ما امنیت خلیج فارس را تا موقعی حفظ می کنیم که صادرات ما از خلیج فارس به صورت عادی باشد و اگر درخلیج فارس ماجرایی پیش بیاید این زمستان برای دنیای غرب زمستان سردی خواهد بود .”
هم زمان با تقویت نیروی هوایی عراق نیروی دریایی این کشور نیز با مجهز شدن به موشک های چینی ساحل به دریاموسوم به ” اچ-۲” تهدیدات موشکی خود را در اجرای عملیات ضد شناور در آبراه های شمال خلیج فارس توسعه داد. در تاریخ ۱۳ دی ماه ۱۳۶۲ جنگنده بمب افکن های نیروی هوایی ارتش ایران سکوهای پرتاب این موشک ها در منطقه ” راس البیشه” در حوالی شبه جزیره فاو را شناسایی و مورد بمباران شدید قرار دادند به نحوی که تا مدت ها این تهدیدات خنثی شد.

عراق پس از تحویل هواپیماهای سوپراتاندارد آن ها را وارد صحنه ی نبرد کرد اما با ابتکار هواپیماهای رهگیر و پوشش هوایی ما دو فروند از این هواپیماها به قعر آب های خلیج فارس فرستاده شدند. عراق که خود را در این زمینه نیز شکست خورده دید باقیمانده ی هواپیما ها را باز پس فررستاد.

تحلیل گران نظامی غرب با توجه به دفاع محکم پدافند و پوشش هوایی ایران از ترمینال های نفتی و آبراه های کشتی رانی در خلیج فارس و عدم کارآیی هواپیماها ی میراژ و سوپراتاندارد عراق، به شکست عراق در این مرحله از جنگ اعتراف کردند و در جهت ترمیم این ناکامی هواپیماهای میراژ” ای – کیو- ۵” را در اختیار عراق قرار دادند.

به موازات بهره گیری از هواپیماهای جدید میراژ عراق هواپیمای روسی ” میگ- ۲۵” رانیز برای بمباران پایانه های نفتی و قطع صادرات نفت ایران به خدمت گرفت. این هواپیما می توانست با ارتفاع بیش از ۱۰۰ هزار پا و با سرعت مافوق صوت خود را به مواضع ما نزدیک نماید . 

در این راه از ترس هدف قرار گرفتن این هواپیماها توسط آتش موشکی پدافند نیروی هوایی ایران، مبادرت به بمباران جزیره ی خارک از ارتفاع بسیار بالا کرد که این ترفند نیز با سرنگون شدن یک فروند از هواپیماهای ” میگ- ۲۵” بر فراز جزیره ی خارک توسط هواپیماهای شکاری رهگیر اف ۱۴ نیروی هوایی ایران، با شکست مواجه شد.

در طول سال های ۶۵ و ۶۶ هماهنگ اطلاعاتی ناوگان دریای آمریکا در هدایت هواپیما های دشمن برای ضربه زدن به اقتصاد جنگی ایران در خلیج فارس به صورت چشم گیری افزایش و تداوم یافت.

به طوری که در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۶۶ یک فروند هواپیمای عراقی که می بایست با هدایت ناو آمریکایی یک فروند نفت کش حامل نفت ایران را مورد حمله قرار می داد به اشتباه، همان ناو آمریکایی را مورد اصابت قرار داد و منهدم کرد. در این عملیات که منجر به هلاکت ۴۰ نفر از خدمه ناو شد هماهنگی و همدستی دولت آمریکا با عراق بر علیه ایران بیش از پیش آشکار شد. روزنامه ی ” سونسکادا بگلادت” چاپ سوئد در همین زمینه در گزارش خود نوشت:

” علی رغم جنگ نفت کش ها صدور روزانه ۲ میلیون بشکه نفت ایران هم چنان از جزیره ی خارک ادامه دارد. رژیم عراق بسیاری از هواپیماهای گرانبهای خود را از دست داد و…”

نیروی هوایی عراق در روند جنگ اقتصادی، در حمله به نقاط حساس و حیاتی ایران هر بار با دفاع نیروی هوایی مواجه می شد و با از دست دادن تعدادی هواپیما و هلاک شدن خلبانان آنان، متحمل شکست های سنگین می شد. این نبرد نابرابر که در جبهه ی وسیع و گسترده ای در هوا، خشکی و دریا صورت می گرفت از نظر مادی امکانات و تجهیزات پیشرفته الکتریکی، نبرد میان تمامی کفر و سرکردگی استکبار جهانی و به نوکری عراق با پایگاه جهانی اسلام یعنی ایران بود.

منبع : تحقیقات و مصاحبه های نویسنده ، پاکبازان عرصه عشق

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

√ کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
√ آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد


 قالب وردپرسدانلود رایگان قالب وردپرسپوسته خبری ایرانیقالب مجله خبریطراحی سایتپوسته وردپرسکلکسیون طراحی