Print Friendly, PDF & Email

فرقه‌سازی انگلستان در کشورهای اسلامی و ایجاد تفرقه بین شیعه و سنی

 

مقدمه
پیش از بحث درباره نقش انگلستان در فرقه سازی، لازم است به تاریخچه‌ای از دخالت انگلیس در مسائل ایران بپردازیم.
معمولاً مورخین، دخالت انگلیس در کشور ما را از زمان جنگ ایران با انگلیس در هرات می‌دانند که به شکست ایران و از دست دادن هرات انجامید. همان گونه که دخالت روس را در اوضاع ایران، از زمان شکست ایران در جنگ قفقاز و سقوط و جدایی آن سرزمین از ایران، و قرارداد ننگین «ترکمن چای» می‌دانند که هر دو شکست در زمان فتحعلیشاه اتفاق افتاد. آنان دخالت دو دولت روس و انگلیس را در ایران پیش از این تاریخ کمرنگ  و یا ضعیف و یا پنهانی  می‌دانند.
دکتر شیخ‌‌الاسلامی در مجموعه مقالات خود، چند مقاله اول را به سابقه نفوذ انگلیس در ایران اختصاص داده است. وی در مقاله اول، سبب دوستی و طرفداری برخی از رجال سیاسی ایران در این عصر از یکی از این دو دولت را، عمدتاً استبداد حاکمان و سلاطین قاجاری، در انتقام‌گیری از شخصیتهای سیاسی برکنار شده دانسته و شواهدی چند نیز ذکر کرده است.
حال آنکه در کتاب خاطرات همفر، دخالت انگلیس در ایران، پیش از این تاریخ در عصر صفویه به صراحت آمده است.

خاطرات همفر
بر اساس اعترافات همفر، عامل اطلاعاتی انگلیس در ممالک اسلامی، که ما را به مقصود نزدیک می‌کند و ضمناً از دقت و دوراندیشی فوق‌العاده وزارت مستعمرات انگلستان پرده برمی‌دارد:
اولاً: بنا به گفته همفر : وی در سال ۱۷۱۰م/۱۱۲۳ق/۱۱۸۸ش که تقریباً دوازده سال پیش از انقراض سلسله صفویه (۱۱۳۵ ق یعنی درست سه قرن پیش) از سوی وزارت مستعمرات انگلستان مأمور جاسوسی در کشورهای مصر، عراق، ایران، حجاز، استانبول (مرکز خلافت عثمانی) می‌شود، تا اطلاعات کافی به منظور جستجوی راههای در هم شکستن اتحاد مسلمانان، و نفوذ استعماری در ممالک اسلامی به دست آورد. هم‌زمان با او نه نفر جاسوس دیگر از بهترین و ورزیده‌ترین مأموران وزارت مستعمرات، این‌گونه مأموریتها را بر عهده داشتند و در راه فراهم ساختن موجبات تسلط استعماری انگلیس، و تحکیم مواضع آن دولت در نقاط استعمار شده، فعالیت می‌کردند.
اعتبار مالی کافی در اختیار این هیأتها قرار داشت و به نقشه‌های دقیق و اطلاعات دست اول مجهز بودند. از جمله فهرستی کامل از نام وزرا، فرمانروایان، مأموران عالی‌رتبه، علما و رؤسای قبایل به آنها داده شده بود.
ثانیاً: برای اینکه دقیقاً به فعالیتهای جاسوسی و استعماری دولت انگلیس، در ممالک تحت استعمار آن، و دیگر ممالک آشنا شویم، به چند نکته اشاره می‌شود:
۱ـ انگلستان وزارتی به نام «وزارت مستعمرات انگلستان» در سه قرن پیش از این با برنامه‌ها و نقشه‌های منظم و اطلاعات کافی از ممالک اسلامی داشت.
۲ـ همفر، از آغاز اشتغال در این وزارتخانه وظیفه خود را به خوبی انجام داد بویژه مأموریت رسیدگی به امور «شرکت هند شرقی» که ظاهراً مسئله‌ای بازرگانی و در باطن جاسوسی بود، در آن وزارتخانه موقعیت خوبی داشت.
۳ـ به گفته وی، دولت انگلیس خیالش از هندوستان و چین تحت نفوذش، به لحاظ تضادهای داخلی و اختلافات قبیله‌ای و قومی و مذهبی، آسوده بود، و مواظبت می‌کرد که آنان بیدار نشوند، و همچنان در جهل و تفرقه و فقر و بیماری به سر برند، و برای این کار برنامه‌های دقیقی تهیه شده بود.
اما در دو کشور عثمانی و ایران، با وجود قراردادهایی بین آنان و انگلیس، و نفوذ جاسوسان انگلیس در این دو کشور که با موفقیتهایی از قبیل ترویج فساد اداری، و رشوه‌خواری، و خوشگذرانی پادشاهان همراه بود و بنیان این حکومتها را متزلزل کرده بود،‌ در عین حال، انگلستان از نتایج ضعف این حکومتها به سود خود مطمئن نبود،  به دلایلی از جمله نفوذ معنوی اسلام، و اینکه اسلام دین زندگی و سیادت و آزادگی است، و پیروان راستین اسلام، به آسانی تن به اسارت و بندگی نمی‌دهند، هوشیاری و دوراندیشی و تحریکات حکومتها در این دو کشور، و نیز علمای اسلام: مانند مفتیان «الازهر» در مصر، و مراجع تشیع در ایران و عراق، هر کدام مانع بزرگی در برابر مقاصد استعماری انگلستان، جلوه می‌کردند. به خصوص که علما در مردم نفوذ فراوان داشتند و حکومتها و مردم برای آنان احترام قائل بودند.
۴ـ همفر بارها از تشکیل کنفرانسهایی برای در هم شکستن نیروهای مسلمین و ایجاد نفاق و تفرقه در میان آنها، سخن می‌گوید که شاید بتوانند مسیحیت را در کشورهای اسلامی ـ همان طور که در اسپانیا رخ داد ـ رواج دهند. اما بنا به اعتراف آنها ریشه‌های درخت تناوری ـ یعنی درخت اسلام ـ را که از شرق تا غرب کره زمین امتداد دارد به آسانی نمی‌توانند قطع کنند و گفتند: در عین حال، باید به هر قیمتی شده، این دشواریها را تحمل کنیم، زیرا آیین مسیحیت در صورتی پیروز خواهد شد، که در سراسر عالم انتشار یابد.
۵ـ پس از برگشت وی به لندن و بازگویی نتایج مأموریتش خود، که قبلاً هم مرتباً گزارش می‌کرد، معاون وزارت مستعمرات به وی می‌گوید:  موضوع مهم برای تو در مأموریت آینده دو نکته است: یافتن نقاط ضعف مسلمانان، و ایجاد تفرقه بین ‌آنان.
۶ـ بار دیگر او را به لندن فراخواندند تا، وزیر به او بگوید: همان‌گونه که کمیسیون مخصوص امور مستعمرات، ابراز عقیده کرده‌ است باید شما را از دو راز مهم باخبر سازم، که در مأموریتهای آینده شما فوق‌العاده سودمند و مؤثر خواهد بود. به گفته همفری؛ وزیر مرا به یکی از اتاقهای وزارتخانه برد، عده‌ای در اطراف میز گردی نشسته بودند که عبارت بودند از ۱ـ شبیه امپراتوری عثمانی که به زبان ترکی صحبت می‌کرد ۲ـ شبیه شیخ‌الاسلام قسطنطنیه (استانبول) ۳ـ شبیه پادشاه ایران ۴ـ شبیه عالمی شیعی مذهب در دربار ایران ۵ـ شبیه مرجع تقلید شیعیان در نجف.
سه نفر اخیر به فارسی و انگلیسی صحبت می‌کردند که همراه آنان مترجم و منشی بود و منشیان قبلاً با آن اشخاص، تماس داشته و آنان را از اطلاعات رسیده توسط جاسوسان از پنج تن اصلی مقیم استانبول و تهران، و نجف کاملاً باخبر کرده بودند.
معاون گفت: این پنج نفر در قالب شخصیتهای اصلی خود رفته‌اند تا آشکار شود مقامات مذکور چگونه می‌اندیشند. و سؤالاتی که از آنها می‌شد ۷۰ درصد با اندیشه شخصیتهای اصلی، هماهنگ بود. آن گاه نمونه‌هایی را یاد می‌کند.
این نخستین رازی بود که معاون وزیر به دستور وزیر به همفر گفت که در کتابی گرد آمده بود. راز دیگر را هنگامی به او گفتند که کتاب دوم را مطالعه کند و از اطلاعات تازه‌ای از اوضاع ممالک اسلامی و نقاط ضعف و قوت آنها باخبر شود.  مانند چگونگی اندیشه و اعتقاد مسلمانان شیعه و سنی در مسائل گوناگون، علل عقب‌ماندگی ملتهای مسلمان و غیره. در این کتاب نقاط ضعف مسلمین عبارت بودند از:
۱ـ اختلافات شیعه و سنی، و فرمانروایان و مردم و حکومتهای عثمانی و ایران و اختلافات عشایر و سوءتفاهمات علما و عمال حکومت.
۲ـ نادانی و بی‌سوادی عمومی.
۳ـ جمود فکری و تعصب.
۴ـ بی‌اعتنایی به زندگی مادی.
۵ـ استبداد و ستم حکومتها.
۶ـ ناامنی و نبود راههای ارتباط.
۷ـ فقدان بهداشت عمومی و درمان.
۸ـ ویرانی شهرها و نبود سیستم آبیاری.
۹ـ هرج و مرج در ادارات دولتی و نبود قانون…
۱۰ـ اقتصاد ناسالم.
۱۱ـ فقدان ارتش منظم.
۱۲ـ تحقیر زنان.
۱۳ـ آلودگی شهرها و روستاها.
در این کتاب، پس از برشمردن نقاط ضعف، به این حقیقت اشاره می‌کند  که آیین اسلام ابداً با این کمبودها هماهنگی ندارد، و آن گاه مزایای اسلام را هم در سیزده مورد برمی‌شمارد. سپس در فصل دیگری به نقاط قوت اسلام و علل پیشرفت مسلمانان در ۲۳ امر می‌پردازد که آخرین آنها ارج‌گزاری بسیار به قرآن و حدیث و لزوم پیروی و به کار بستن آنها است. آن گاه توصیه‌هایی برای گسترش آن نقاط ضعف اشاره می‌کند از جمله دامن زدن به اختلافات مذهبی و نگه داشتن مسلمین در جهل و بی‌خبری، و فقر و قحطی و ویرانی.
در فصل دیگر، ۲۳ توصیه در نابود ساختن عوامل و اسباب قوت و نیرومندی مسلمانان و ناتوان کردن آنان عرضه می‌کند از قبیل تشدید تعصبات قومی و قبیله‌ای و مذهبی، ترویج شرابخواری، ایجاد تزلزل در عقیده مسلمانان به جهاد با کفار، بر هم زدن رابطه دوستی میان عالمان دین و مردم، معرفی اسلام به دین اختلاف و آشوب و هرج و مرج، و مانند اینها.
پس از آن، معاون وزارت مستعمرات از راز دوم که به همفر وعده داده بودند پرده برداشت و آن موافقت‌نامه چهارده ماده‌ای بود که مقامات بلندپایه انگلیس به تصویب رسانده بودند.  از آن جمله در ماده ۶ آمده بود: تبلیغ عقاید و مذاهب ساختگی، در مناطق اسلامی، با برنامه‌ریزی آگاهانه و منظم.
ثالثاً: مهم‌ترین کار همفر در عراق و ایران که با قدردانی و سپاس وزارت مستعمرات همراه بود، و از راههای گوناگون، و توسط جاسوسان، همواره از آن کار باخبر می‌شدند، آشنایی او در بصره با محمد بن عبدالوهاب، مؤسس مسلک وهابیت و آماده ساختن او برای گسترش این مسلک بود.
همفر، نخست سفر خود را از استانبول، مرکز خلافت عثمانی و با آشنایی با زبان ترکی و عربی، و آموزش نماز و احکام اسلام، توسط روحانی «کهنسالی» از اهل تسنن به نام «شیخ احمد افندی» آغاز کرد و پس از دو سال توقف در استانبول به لندن فرا خوانده ‌شد.  پس از شش ماه توقف در لندن و ازدواج، مأمور رفتن به عراق ‌شد که با شش ماه معطلی در راه به شهر بصره ‌رسید.  او برای اولین بار در این شهر با ایرانیها و مذهب تشیع آشنا شد و از آنان زبان فارسی را می‌آموخت.
در بصره با جوانی عرب زبان به نام «محمد بن عبدالوهاب» برخورد که به سه زبان ترکی و فارسی و عربی آشنا بود. این جوان، در کسوت روحانیت و علمای دین، و بسیار جاه‌طلب و بلندپرواز، و بی‌نهایت عصبانی مزاج بود.
همفر، گفتگوهای خود را با محمد آغاز کرد و از کوشش خود برای نفوذ وی در افکار و آماده ساختن محمد برای ادعای جدیدش، در چند جای این کتاب  به تفصیل، از جمله بحثهای طولانی‌اش با او در موضوعات مختلف دینی، بیان کرد، و از روشنفکری و آزاداندیشی این جوان به نیکی یاد نمود و گفت: «هدف من از این بحثها ایجاد فکر رهبری و پیشوایی در شخصیت محمد بود.  و به همین خاطر به دروغ، خواب ندیده‌ای را بازگو نمود  سپس او را روانه شهر اصفهان کرد تا با عقاید و آداب شیعیان، کاملاً آشنا شود. در اصفهان نیز با جاسوسان دیگر انگلیس برخورد نمود و آنان هم به نوبه خود به افکار او کمکی شایان کردند.
همفر، در جایی دیگر از خاطرات خود،  دستور وزارت مستعمرات را درباره کار محمد بن عبدالوهاب، در شش ماده برمی‌شمرد، از جمله:
۱ـ تکفیر همه مسلمانانی که به مذهب او نگرویده‌اند.
۲ـ در صورت امکان، انهدام کعبه به بهانه این که هنوز نشانه‌هایی از بت‌پرستی در آن به جای مانده است.
۳ـ ویران کردن بارگاهها و مقابر و زیارتگاههای مسلمانها در همه جا.
همفر پس از بازگشت به بصره برای بار دوم، با خبر شد که محمد بن عبدالوهاب راهی «نجد» در عربستان شده است، او نیز عازم نجد شد و او را در ادعای خودش یاری داد  تا آخر کتاب.
حال، اگر گفته‌های همفر درست باشد، باید اعتراف کرد که وی بزرگ‌ترین شالوده را برای ایجاد اختلاف ریشه‌ای (یعنی اختلاف در حد کفر و ایمان) در جامعه اسلامی ریخته است تا مسلمانها نه تنها در چند مذهب شناخته شده و بر سر مسائلی از قبیل خلافت و امامت یا در مسائل فقهی فرعی مانند وضو و نماز و حج، با هم اختلاف داشته باشند، بلکه در اصل اسلام و کفر یکدیگر، که لازمه‌اش جواز کشتن هم‌دیگر است با هم درگیر شوند.
اکنون نیز وهابیت (که خود را «سلفی» یعنی پیرو سلف صالح پیش از پیدایش مذاهب، و به قول آنان: :«بدعت مذاهب» می‌داند) همه مسلمانان جز خود را گمراه، و بدعت گذار، و غالباً کافر می‌دانند و از این رو مفتی آنان به طور رسمی به کفر و جواز کشتن شیعیان، فتوی می‌دهد.
از دیرباز، وهابیت با رژیم سعودی همدست و هماهنگ بودند و هستند و همواره از کمکهای مالی و سیاسی و حمایتهای همه جانبه آن رژیم، برخوردار بوده است.
بنا به گفته همفر ، محمد بن سعود، سرسلسله این نظام، ‌یکی از عمال انگلیس بوده، و اصولاً این نظام، به خاطر یاری رساندن و همکاری با محمد بن عبدالوهاب به وجود آمده است، و هماهنگ با آن ادامه دارد. سیاست و حکومت از آن خاندان سعودی، که حتی نام خود را جزء نام کشورشان کرده‌اند (عربستان سعودی) و امر دیانت و فتوا و ریاست کلیه شئون دینی، از آن خاندان محمد بن عبدالوهاب بنام «آل الشیخ» است.
این نظام، همواره مورد حمایت انگلیس (و در سالهای اخیر امریکا) بوده است و اولین ضربه را به خلافت عثمانی (که به هر حال، پشتوانه محکمی برای اسلام بود) زد، و عربستان را با کمک انگلیس از قلمرو خلافت بیرون آورد.
ناگفته نماند که محمد بن عبدالوهاب از نوشته‌‌ها و نوآوریهای «ابن تیمیه» (معاصر علامه حلی – متوفای ۷۲۸‍ ق – بوده و با او در کتاب منهاج السنه در برابر کتاب منهاج الکرامه از علامه، به جدال پرداخته است) بهره فراوان برده، عنوان «سلفی» را از «ابن تیمیه» گرفته است. با این تفاوت که ابن تیمیه پیروان مذاهب را تکفیر نمی‌کرد، ولی آنها را بدعت‌گذار و گمراه می‌دانست. اما محمد بن عبدالوهاب این گمراهی را نسبت به برخی از فرقه‌های اسلامی مانند شیعیان و صوفیان، به حد کفر و شرک رسانیده است.
این نکته‌ در خاطرات «همفر» نیامده است و حتماً باید به گفته‌های او ضمیمه گردد.
به هر حال، نقش وهابیت به تدریج در شبه قاره هند و آسیای میانه، و افریقا و حتی در مصر و سوریه و اردن، آشکار است. دولت سعودی، با سرمایه نامحدود نفتی، و با تأسیس دانشگاهها و مدارس و حوزه‌های علمیه در داخل و خارج کشور، به آموزش و تربیت هزاران استاد و دانشجو، برای انتشار مسلک وهابیت (یا سلفی‌گری) سعی بلیغ دارد که نمونه بارز آن، پدیده شوم «طالبان» در پاکستان و افغانستان است، و تنها دولت سعودی و یکی از امارات خلیج فارس، رژیم طالبان را (که از میان رفت ولی به مسلک خود ادامه می‌‌دهند) به رسمیت شناختند.
اینجانب، در سفرهای مکرر به ازبکستان، و دیگر کشورهای آسیای میانه که از سلطه شوروی سابق آزاد شده‌اند، نمونه‌هایی از اختلافات داغ میان اهل سنت و دسته‌های وهابی شده را به رأی‌العین، مشاهده کرده‌ام که آینده شومی متوجه این کشورهاست.
ناگفته نگذارم، من در دوران تصدی اداره «مجمع تقریب مذاهب اسلامی» از سال ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۹ برخوردهایی با طرفداران وهابیت داشته‌ام، از جمله نامه‌ای به آقای «بن باز» مفتی عربستان (که تنها مفتی از غیر خاندان آل الشیخ بود) نوشتم مبنی بر اینکه «زیارت قبور» و تبرک به اولیا، کفر و شرک نیست، بلکه از قبیل سایر مسائل اختلافی میان مسلمانان است، که باید مورد بحث قرار گیرد. نه اینکه وسیله کفر و شرک شود. «بن باز» به این نامه جواب داد که هر دو در مجله رساله‌التقریب منتشر گردید.

فرقه قادیانیه یا احمدیه
ظهور فرقه قادیانیه در هند نیز بسیار شباهت دارد به آنچه در ایران رخ داد. این فرقه را میرزاغلام احمد قادیانی (۱۲۵۵ق/ ۱۳۲۶ق) بنیاد نهاد. وی مردی روحانی و اهل قصبه «قادیان» از شهرستان «گرداس پور پنجاب» بود که در پنجاه سالگی مدعی مهدویت و رجعت مسیح شد؛ یعنی خود را مهدی موعود اسلام، و مسیح موعود مسیحیت خواند، و در چهاردهم مارس ۱۸۸۹ ادعا کرد که وحی بر او نازل شده و پیامبر است و عده‌ای به او گرویدند.
نام این فرقه قادیانی یا میرزایی است، و اینک خودشان را «احمدیه» می‌نامند.  در کانالهای تلویزیونی عربی، کانالی به نام «قناه‌الاحمدیه الاسلامیه العربیه» وجود دارد که به زبان عربی تبلیغ می‌کند، و به منظور نفی ادعای نبوت جدید، همواره برنامه‌های خود را با این آیه شریفه آغاز می‌کند: «ما کان محمد اَبا احد من رجالکم و لکن رسول‌الله و خاتم‌النبیین » لکن در خلال بحثها به اثبات نبوت تبعی غلام احمد را در دین اسلام می‌پردازند و او را به عنوان مروج اسلام معرفی می‌کنند، در عین حال اصرار بر مهدویت و مسیح بودن او دارند، و شب و روز پیرامون این مذهب با نشان دادن مساجد و اجتماعات آنان در سراسر جهان، و گفتگو با رهبر چهارم آنان که فوت شده است و رهبر کنونی آنها تبلیغ می‌کنند. از رهبرشان به عنوان «امیرالمؤمنین» نام می‌برند که به انگلیسی سخن می‌گوید و سخنانش به عربی ترجمه می‌شود و این برنامه از مرکز آنان در لندن پخش می‌شود.
ظاهراً عقاید و اعمال عبادی و آداب غلام احمد موافق اسلام بود، و فقط در سه اصل نفی جهاد و ادعای مسیح و مهدی بودن، با سایر مسلمانان اختلاف داشت و می‌گفت: اسلام مشتق از سِلم و دین آشتی و صلح است، و باید با منطق و مسالمت، و نه با زور (و با جهاد) پیش رود و مسلمانان باید پیرو دولتهای خود باشند.
این، در حالی بود که هند مستعمره انگلیس بود، و این دو امر یعنی اسقاط حکم جهاد اسلامی و لزوم پیروی از دولت که انگلیسی بود که به وضوح، حمایت از انگلیس، شمرده می‌شد و از سوی مسلمانها وسیله انتقاد و بدگمانی به غلام احمد بود.
پس از مرگ غلام‌احمدمیرزا نورالدین، و بعد از او در سال ۱۹۱۴م میرزابشیرالدین‌ محمد احمد پسر غلام‌احمد، خلیفه اول و دوم او شدند. و بعد از مرگ نورالدین بین آنها انشعاب پیدا شد. گروهی پیرو مولوی محمدعلی گردیدند که معتقد بود، غلام احمد نبی یا مهدی و یا مسیح نبوده بلکه مبشر و مجدد اسلام بوده است. این گروه انجمنی به نام «انجمن اشاعه اسلام احمدیه» تشکیل دادند، و به «اعضای انجمن لاهور، و مجددی» معروف گشتند. اما اکثریت قادیانیها به ریاست میرزابشیرالدین و جانشینانش، بر عقیده نبوت و مهدویت و مسیحیت غلام احمد، باقی ماندند.
مرکز این فرقه «قادیان» بود، و بعد از تشکیل پاکستان به این کشور منتقل و در قصبه «ربوه» مستقر شدند. هر دو گروه مساجدی در نقاط مختلف جهان (از جمله در افریقا) بنا کرده، تبلیغات دامنه‌داری را دنبال می‌کنند. و هیأتهایی از هر دو دسته با پشتکار به نشر عقاید خود ادامه می‌دهند. پیروان این مذهب از هر دو گروه بیش از یک میلیون نفر است که بیشتر در پنجاب و بمبئی و افغانستان و عربستان و ایران و مصر سکونت دارند. دسته مجددی از سوی مسلمانان تا حدودی پذیرفته شده‌اند، اما قادیانیها از سوی مسلمانان و ‌مسیحیان و هندوان، ملحد و مطرود تلقی می‌شوند.  و در حال حاضر در پاکستان، قادیانیها تکفیر گردیده‌اند، پایگاه مرکزی آنها در لندن است.
از غلام احمد کتابهایی به جای مانده است. او مجله‌ای انگلیسی زبان از سال ۱۹۵۲م در قادیان منتشر می‌نمود که ارگان رسمی قادیانیها است و هنوز هم ماهیانه مرتباً انتشار می‌یابد.
مولانا محمدعلی رهبر مجددیّه قرآن را به سبکی بدیع به انگلیسی ترجمه و تفسیر کرده است. کتابی نیز تحت عنوان آیین اسلام به انگلیسی و بر مبنای عقاید مجددیّه تألیف نموده که به زبانهای مختلف ترجمه شده است.
چند سال قبل، اینجانب در کشور «کنیا» در شهر نایروبی از مرکز قادیانیها بازدید کردم. مدیر آن مرکز که در کسوت روحانیت بود اصرار داشت که از آیات قرآن ثابت کند پس از رسول اکرم، پیغمبر خواهد آمد، و از اینکه در پاکستان آنان را تکفیر کرده‌اند به شدت ناراحت بود. من از او پرسیدم شما پیرو کدام یک از مذاهب اربعه‌اید. گفت: «مذهب حنفی». در کنار آن دفتر، مسجدی قرار داشت که همراهان ما از آن دیدن کردند اما من تا در آن رفتم بنا به احتیاط، کفشهای خودم را درآوردم و با پای برهنه وارد آن مسجد شدم. در هر حال، ظهور قادیانیه تقریباً هم‌زمان با پیدایش بابیه و با ادعای مهدویت بوده است لکن بابیه از آن تجاوز کرده چنان که خواهیم گفت دین جدیدی ادعا کرده‌اند و اسلام را منسوخ دانسته‌اند، اما قادیانیه هر دو گروه به ظاهر، پیروی از اسلام را شعار خود قرار داده‌اند.

نقش انگلیس در پیدایش قادیانیه
عجیب است که نقشه‌های وزارت مستعمرات انگلستان، به طور دقیق در هند به وسیله قادیانیها پیاده شده است. کتابی عربی پیش رو دارم به نام القادیانیه و الاستعمار الانجلیزی نوشته «الدکتور عبدالله سالوم السامرائی» ظاهراً چاپ عراق که از هر لحاظ به طور مستند رابطه غلام احمد قادیانی با انگلیس را، روشن می‌کند. این کتاب ارزش ترجمه به فارسی را دارد.
در فصل اول  از کتاب القادیانی و القادیانیه (صص ۱۶ و ۱۷) نوشته ابوالحسن ندوی، نویسنده معروف هندی، در این باره آمده است: غلام احمد بن مرتضی… از خاندانی مغولی و اصلاً ایرانی است که در زمان «سلطان بابر» در «سمرقند» ساکن بودند و به هند هجرت کردند، در ناحیه پنجاب سکنا گزیدند. و خود غلام احمد نسب خود را بدین گونه نقل می‌کند و مشروحاً علت مهاجرت به هند و سمتهایی را که در هند دارا بوده‌اند، یاد می‌کند. از سوی دیگر خود را به خاندان رسول اکرم منتسب می‌سازد می‌گوید از نسل حضرت فاطمه علیهاسلام است.
در این صفحات، زندگی شخصی غلام احمد به تفصیل آمده است تا اینکه به نقل از «کتاب آقا شور کشمیری» به نام «حَوَنه‌الاسلام» یعنی خائنین به اسلام (ص ۳) می‌گوید: هنگامی که انگلیس در ولایت پنجاب به جنگ پرداخت، پدر غلام احمد، غلام مرتضی (و برادرش غلام قادر) به اردوی انگلیس پیوسته خدمات مشترکی به آن نمود و با مبلغ هفتصد روپیه بازنشسته شد. غلام مرتضی در انقلاب عمومی سال ۱۸۵۷م (علیه انگلیس) پنجاه تن سواره به کمک انگلیس گسیل داشت، و خود او در این جنگ عده‌ای از جوانان مسلمان را که با انگلیس می‌جنگیدند کشت و مورد تقدیر و سپاس جنرال نکلسون (فرمانده انگلیسی) قرار گرفت.  میرزاغلام احمد نیز در کتابهایش به دوستی صمیمی خود با انگلیس اعتراف می‌کند و در کتاب البریه (صص ۳ تا ۴) می‌گوید: «حکومت، اعتراف کرده که خاندان من در «پیشاپیش» خاندانهایی بود که در هند به وفاداری و اخلاص با حکومت انگلیس معروفند.»
غلام احمد در چنین خاندانی پرورش یافت. و هفده ساله بود که به کمک پدر و برادرش به نیروهای انگلیسی شتافتند. او می‌دید که خانه آنها مرکز اجتماع فرماندهان جنگی انگلیسی بود. و از سوی دیگر احساس می‌کرد که نیروهای انگلیس، نیاز به رهبری روحانی دارند که از آنها حمایت کند و او خود را از همان جوانی برای این خدمت، آماده می‌کرد. انگلیس نیز او را برای این امر یاری می‌داد تا با شورشهای فراوان علیه انگلیس در منطقه هند و افغانستان و مناطق مجاور آن مقابله کند.
دکتر سامرائی، از قول ابوالحسن ندوی نقل می‌کند: در آن زمان، مناظره بین ادیان و فرقه‌ها شایع بود، و کشیشها به شدت علیه اسلام فعالیت می‌کردند، و مسلمانان هم به رد آنها می‌پرداختند، حتی غلام احمد نیز در آن معرکه علیه دشمنان اسلام، ‌قلم‌فرسایی می‌کرد، و انگلیس هم به منظور سرگرمی مردم، و انصراف آنان از جنگ با انگلیس در انقلاب سال ۱۸۵۷، به این درگیریهای مذهبی کمک می‌کرد.
سرانجام، انگلیسیها به شخصیت غلام احمد پی بردند و دانستند که او هنوز در دل خود برق پیروزیهای چنگیزخان مغول، سرکرده خاندان خود را احساس می‌کند. به علاوه او از خاندانهای معروف پنجاب است و به خاندان ایرانی و هاشمی هم نسبت دارد، پس چه بهتر که او را برای هدف خود آماده کنند.
غلام احمد نیز با گرایش به تصوف و پوشیدن لباس درویشی و زهد و ریاضت خود را آماده می‌کرد.
و اینک این بحث را با گفته خود غلام احمد که در مجله الفضل مورخ ۳ مارس ۱۹۳۵ و نیز در کتاب تریاق القلوب تألیف او آمده، پایان می‌دهیم. در آن مجله با افتخار می‌گوید: «خاندان ما به حکومت انگلیس در هند و خارج هند خدمت کردند و با سخاوت، خون خود را در راه آنها بذل نمودند، مانند عبداللطیف قادیانی که در افغانستان دعوت قادیانه را نشر می‌داد و جهاد را انکار می‌کرد به طوری که دولت افغانستان، می‌ترسید این دعوت حس جهاد با کفار را از میان ببرد.»
و درکتاب تریا‌ق‌القلوب می‌گوید: «من بیشتر عمر خود را در حمایت از دولت انگلیس گذرانده‌ام و در جلوگیری از جهاد و لزوم اطاعت از(اولی‌الامر انگلیس) قلم زده‌ام.»

بابیت و بهاییت در ایران
بحث درباره پیدایش بابیت و بهاییت که مآلاً به دین جدید ساختگی تبدیل شدند و اسلام را منسوخ دانستند، متوقف بر شناخت مسلک شیخیه است که یک مسلک شیعه افراطی و غلو‌آمیز با ادعای رابطه خاص مؤسسین آن با امام عصر عجل‌الله فرجه (نه به نام وکیل آن حضرت مانند وکلای اربعه ایشان) بلکه به عنوان بنده خالص و مؤمن حقیقی که دارای کمالات عالی است و به گونه‌ای از آن حضرت الهام و دستور می‌گیرد.
شیخیه، برای اسلام، چهار رکن قایل‌اند: توحید، نبوت، امامت، اعتقاد به وجود کسی با این اوصاف به عنوان «رکن رابع».
درباره شیخیه کتاب‌هایی نوشته شده، که تنها از کتاب بهاییت در ایران، نوشته دکتر سعید زاهد زاهدانی به طور فشرده مطالبی را با قید شماره از فصل دوم این کتاب (از صفحه ۸۶ تا ۹۷) تحت عنوان «گفتار اول» نقل می‌کنم.
۱ـ در عصر فتحعلیشاه قاجار، در بین شیعیان و به خصوص در ایران و عراق دو مکتب فقهی که از دیرباز آغاز شده بود به شدت با هم درگیر بودند، یکی مکتب اصولی که علم اصول را در استنباط احکام دخیل می‌دانست و علاوه بر کتاب و سنت از دلیل عقل هم استفاده می‌کرد. این مکتب توسط وحید بهبهانی متوفای ۱۲۰۴ق حمایت شد و در قرن سیزده و چهارده، به اوج خود رسید، و نمودار کامل آن در قرن سوم کتاب جواهر‌الکلام که تنها از روایات ائمه اهل بیت، فقه را می‌گرفت و به عقل اعتنایی نداشت. فهم قرآن را هم مختص به ائمه اهل بیت می‌‌دانست.
در اواخر قرن ۱۲ قمری عالمی به نام شیخ احمد احسائی اهل احساء متولد ۱۱۶۶ با گرایش اخباری‌گری و یک نوع غلو درباره امامان، و با آمیزه‌ای از فلسفه و تصوف، مسلکی را با سخنان تازه، بنا نهاد که بعداً به نام «شیخیه» شهرت یافت.
۲ـ عقاید خاص شیخ احمد: او اعتقاد به وجود رکن رابع داشت که حقایق را مستقیماً از امام زمان می‌گیرد و قهراً بر خود او منطبق می‌گردید.
او محل اقامت امام زمان را در اقلیم هشتم به نام «عالم هور قلیاء» و بیرون از کره زمین می‌داند که دارای دو شهر است به نامهای «جابلقا و جابلسا» با شرح خصوصیات آنها. در حالی که عموم شیعیان حضرتش را در روی زمین و در میان مردم می‌‌دانند.
او بسیاری از بیانات خود را توسط خوابهایی به امامان معصوم نسبت می‌داد و مستند مکتوبی ندارد. او عقاید خود را صریح و روشن بیان نمی‌کرد.
او به علت ردّ معاد جسمانی، مورد تکفیر یکی از علمای بزرگ قزوین مشهور به شهید ثالث قرار گرفت. او معاد را روحانی و با جسم هور قلیایی می‌دانست.
شیخ احمد، کتابی در شرح زیارت جامعه کبیره نوشته که غلو‌آمیز است، و عقاید خود را در آن کتاب و نیز در کتاب جوامع‌الکلام ذکر کرده است.
۳ـ یکی از شاگردان شیخ احمد، سید کاظم رشتی است که در کربلا ساکن بود و عده‌ای شاگرد داشت. او نیز به رکن رابع که او را «قریه ظاهره» می‌نامید زیاد اهمیت می‌داد و پیاپی شاگردان خود را به یافتن این رجل الهی دعوت می‌نمود، و به طور غیرمستقیم آنان را به سوی خویش می‌خواند.
او نیز به چهار رکن برای دین از جمله «رکن رابع» قایل بود. و عقیده داشت مردم نمی‌توانند به معرفت خدا و پیامبر و امام نایل گردند پس ناچارند به دنبال رکن رابع باشند و با شناخت او به معرفت ارکان دین دست یابند.
۴ـ شیخ احمد و سید کاظم به هر پرسشی پاسخ می‌دادند و از خود مطالبی می‌بافتند به خصوص سیدکاظم در رساله‌ای به نام شرح خطبه طتنجیه که به دروغ به امام علی علیه‌السلام نسبت داده‌اند و هم در کتاب مجموعه رسائل و کتاب شرح قصیده مطالب تازه‌ای درباره عالم هورقلیا و شهرها و کوچه‌های آن آورده که بسیار خنده‌آور است.
سیدکاظم برای شیخ احمد مقامات علمی و روحانی بسیار قایل می‌شد، و خود را شاگرد یگانه و وارث دانش او می‌دانست. او در اظهارات تخیل‌آمیز و در غلو درباره امامان، افراط می‌کرد.
شیخیه در چند گروه، هنوز وجود دارند، و در پاره‌ای از مسائل با هم اختلاف دارند، و به جای مجتهدین اصولی که نواب عام امام زمان هستند، خود را رابط بین مردم و امام زمان می‌دانند و به شدت اجتهاد را انکار می‌کنند. همان طور که گفته شد روش فقهی آنان، روش اخباریون است. پیروان سیدکاظم را «کشفیه» نیز می‌خواندند و به لحاظ این که آنان اقامه نماز در بالاسر امام را جایز نمی‌دانستند، مخالفان آنان را «بالاسری» می‌نامیدند. زیرا آن را جایز می‌دانستند. سیدکاظم در سال ۱۲۵۹ق درگذشت.
۵ـ بابیه از میان مسلک شیخیه پدید آمد و «سیدعلی محمد باب» چندی شاگرد سیدکاظم رشتی بود و گفته می‌شود معلم مکتب سیدعلی محمد به نام شیخ عابد پیرو مکتب شیخیه بوده و سیدعلی محمد در همان مکتبخانه با مسلک شیخیه آشنا شده است. شخیه به خاطر رفع اتهام از خود، بر ردّ بابیه کتاب نوشتند و تأویلات سیدباب را از روایات، رد کردند.
اینک سه رساله وجود دارد: یکی نوشته حاج کریمخان که از شاگردان سیدکاظم، و رئیس فرقه شیخیه کرمان بود به نام رساله در ردّ تأویلات بابیه دیگری از حاج محمدخان، فرزند و جانشین حاج کریمخان، به نام رساله ازهاق الباطف فی ردّ‌البابیه، و سوم از فرزند و جانشین محمدخان، حاج زین‌العابدین خان، به نام رساله صاعقه در ردّ باب مرتاب.
حاج کریمخان در اول رساله خود توصیف فوق‌العاده‌ای از سیدکاظم، استاد خود نموده و او را رکن رابع دانسته است.
حال، آیا انگلیس (یا روس) در پیدایش و یا گسترش مسلک شیخیه، دست داشته است؟ در این خصوص اینجانب به دلیلی و نقلی برخورد نکرده‌‌ام. اما هنگامی که این در مقایسه مسلک غلو‌آمیز تشیع را با مسلک سلفی‌گری و وهابیت، که تقریباً هم زمان با مسلک شیخیه پدید آمد، در می‌یابیم که این دو مسلک، در دو طرف نقیض جای دارند: یکی افراطی و دیگری تفریطی!! به نظر دور نمی‌آید که دست استعمار انگلیس، با ساقه‌ای که از خاطرات همفر داریم در هر دو مسلک، دخیل باشد تا برنامه وزارت مستعمرات انگلستان در ایجاد تفرقه بین مسلمانان، به طور کامل پیاده شود که شد. و تا حد زیادی آن سیاست شوم به مطلوب خود رسید.
در کتاب ارمغان استعمار  نوشته محمد محمدی اشتهاردی راجع به پیدایش شیخیه آمده: به دنبال نقشه‌های استعمار در ایجاد تفرقه بین مسلمانان، ناگهان شخصی به نام شیخ احمد احسایی بروز و فرقه‌ای را به دور خود جمع کرد و سیدکاظم نامی که معلوم نبود از کجا آمده خود را رشتی معرفی کرد و شاگرد شیخ احمد احسایی شد، و پس از فوت شیخ احمد به جای او نشست. وی درباره سیدکاظم رشتی می‌گوید: جالب اینکه این شخص وقتی به کربلا آمد خود را سیدکاظم رشتی معرفی کرد، در صورتی که اهالی رشت چنین کسی را نمی‌شناختند… از قرائن، به دست آمده که وی از یکی از بلاد روسیه (ولادی وستک) آمده، خود را به رشت منسوب کرد، و چون لهجه گیلکیها بی‌شباهت به لهجه «کینیازدالگورکی» نیست که خود را شیخ علی لنکرانی نامید. وی در حاشیه شرح بیشتری در این باره را از مقدمه مرحوم خالصی بر این گزارش نقل می‌کند.

فرقه بابیه و بهاییه
درباره باییه و بهاییه کتابهای زیادی نوشته شده که من در پایان مقاله فهرستی از آنچه در دست دارم می‌آورم. یکی از قدیم‌ترین کتابها در این خصوص کتاب مفتاح باب الابواب نوشته دکتر میرزامهدیخان زعیم‌الدوله است که مقیم مصر بود و پدر او از علمای تبریز بود و در آن شهر در جلسه‌ای (با حضور علما و شخص ناصرالدین‌میرزا قاجار هنگام ولیعهدی) با سید باب بحث کرده است.
وی در کتاب خود مطالبی راجع به سید باب از قول والد خود و نیز تاریخچه‌ای را از «دایره‌المعارف باستانی» از قول سید جمال‌الدین اسدآبادی معروف به افغانی نقل می‌کند. من از نسخه عربی کتاب مفتاح‌ باب‌الابواب چاپ مصر به سال ۱۳۲۱ق مطالبی دست اول در این خصوص را نقل می‌کنم. نویسنده معتقد است تا آن هنگام، اطلاعات نادرستی درباره سید باب نوشته‌اند.
سیدعلی محمد باب فرزند میرزارضای بزّاز، اهل شیراز در اول محرم ۱۳۲۵ق متولد و پس از ۳۱ سال عمر، در ۲۷ شعبان سال ۱۳۶۵ در تبریز به دار آویخته شد. در کودکی پدرش را از دست داد و سرپرستی او را دایی‌اش سیدعلی به عهده گرفت، و مبادی فارسی و عربی را فراگرفت،‌ و در نوشتن خط نستعلیق و خط شکسته مهارت پیدا کرد و به دایی‌اش در تجارت کمک می‌کرد. سپس همراه او به بوشهر رفت. تا بیست سالگی به عبادت و ریاضت و تسخیر ارواح ستارگان می‌پرداخت، و در «کاروانسرای حاج عبدالله»، محل تجارت دایی‌اش، با سر برهنه بالای بام در حرارت شدید هوا از بامداد تا عصر در آفتاب به سر می‌برد، و با خود زمزمه می‌کرد و اوراد و اذکار می‌خواند.
این وضعیت، عصبانیت شدیدی در او ایجاد کرد به طوری که قوای او را تحلیل می‌برد و حتی به نصایح دایی خود نیز گوش نمی‌داد تا سرانجام بر او غضب کرد و او را به کربلا و نجف فرستاد شاید به برکت آن دو شهر شفا یابد. او پس از بیست سالگی روانه عراق، و در کربلا متوطن شد و باز هم به ریاضتهای شاقه ادامه داد. در این اثناء با برخی از شاگردان سیدکاظم رشتی آشنا شد و به جلسه درس سیدکاظم راه یافت، او از سید کاظم شرح کلمات و کتابهای شیخ احمد احسایی را شنید که در آغاز از آنها رویگردان بود، اما به تدریج با آنها انس گرفت و به ملازمت سیدکاظم ادامه داد و مشکلات خود را از او می‌پرسید. آن گاه مدتی از محضر سید کناره گرفت و همراه چند نفر به نجف رفت، و در آنجا به چله‌نشینی پرداخت، آن‌گاه از خلوت بیرون آمد و به حالت غیرعادی به سر ‌برد، و باز هم به محضر سیدکاظم با حالت خاموشی و وحشت، حاضر ‌گردید، و با برخی دیگر از شاگردان شیخ احمد و سیدکاظم سخنانی به زبان می‌آورد، که آنها را مخالف با منهج شریعت اسلام و سنت نبوی می‌شمردند. ابتدا آنان از در ملاطفت و مجامله با او درآمدند و بعداً او را ترک گفتند.
سید باب، در این هنگام پنهانی مردم را به سوی خود می‌خواند و بسیار پارسایی و زهد از خود نشان می‌داد. به طوری که ساده‌لوحان بسیاری به او گرویدند و به هر کس اطمینان پیدا می‌کرد می‌گفت: «فادخلوا البیوت من ابوابها» پی در پی حدیث «انا مدینه‌العلم و علی بابها» را به زبان می‌آورد. مرادش این بود که راه وصول به حق مسدود است مگر از راه نبوت و ولایت، و چون به آنها دسترس نیست پس واسطه لازم است که من همان واسطه هستم و چون ورود به خانه جایز نیست مگر از باب آن، پس من همان باب هستم و خود را باب علم نامید و جز با لقب «باب» از خود نام نمی‌برد و لهذا پیروان او به بابیه شهرت یافتند.
عده‌ای از مریدان شیخ احمد و سیدکاظم به او گرویدند (این عنوان باب بر همان رکن رابع شیخیه هم منطبق است).
به اعتقاد بابیه آخرین مبشر بعد از پیغمبران به باب، همانا دو عالم یعنی شیخ احمد و سیدکاظم رشتی هستند. او به سخنانی از آن دو استشهاد می‌کرد. که در صص ۱۱۶ و ۱۱۷ این کتاب آمده است که هرگز دلالت بر ادعای او ندارد.
تعداد مریدان باب به هجده تن رسید که آنها را مطابق حروف (حیّ) به حساب ابجد «اصحاب حیّ» نامید و اساس تعالیم خود را به آنها آموخت، و آنها را به شهرهای ایران گسیل داشت، تا مردم را به ظهور او بشارت دهند. او آنها را از نامبردنش برحذر، و به کتمان واداشت، تا هنگامی که به آنها فرمان دیگری بدهد.
آن گاه به نوشتن کتاب و تدوین احکام پرداخت. اولین کتابی که در کربلا نوشت عبارت از الرساله العدلیه فی‌الفرائض الاسلامیه بود که پاره‌ای از احکام اسلام را در آن رساله کنار گذارده بود. سپس به تفسیر سوره یوسف پرداخت که آن را به ۱۲۰ سوره یا فصل تقسیم کرد. در آن کتاب و دیگر آثار خود بارها می‌گوید «من افضل از محمدم و قرآن هم افضل از قرآن محمد است و اگر محمد می‌گوید: بشر از آوردن یک سوره از قرآن عاجزند من می‌گویم: بشر از آوردن حرفی از حروف کتاب من عاجزند!؟ محمد در رتبه الف است و من در رتبه نطفه‌ام.»
نویسنده کتاب مفتاح‌ باب الابواب سپس از توصیه باب به داعیان خود که باید نام او را همواره در مآذن و منابر ببرند یاد می‌کند و نیز از تصمیم به رفتن او همراه چند تن از مریدانش به مکه سخن می‌گوید تا طبق روایات در آنجا دعوت خود را اعلان کند. اما هرگز به مکه نرسید زیرا کشتی او خراب شد و برگشت.
نیز از نامه‌های دعوت که برای علمای ایران نوشته نام می‌برد. از جمله نامه‌ای برای «حاج کریمخان کرمانی» از شاگردان سیدکاظم رشتی و رئیس شیخیه‌ کرمان و آشنا به وضعیت سید باب، نوشت. حاج کریمان نامه سراسر غلط باب را در مسجد کرمان بر مردم خواند و او را کافر و منحرف از اسلام دانست. و نیز از «ملا حسین بشرویه‌ای» که او را «باب‌الباب» نامید نام می‌برد که او را به خراسان فرستاده تا از آنجا قیام کند. و حدیث ‌«اذا رأیتم الرایات السود من قبل خراسان فآتوه فأن فیها خلیفه‌الله المهدی» بر او منطبق شود. و نیز سید باب نامه‌هایی برای دو تن دیگر از پیشوایان شیخیه در تبریز نوشت یکی ملقب به «حجت‌الاسلام» که از بزرگ‌ترین شاگردان سیدکاظم بود، و فرقه دیگری از شیخیه را تشکیل داد، و دیگری ملقب به «ثقه‌الاسلام» که هردو مانند حاج کریمخان، سیدباب را می‌شناختند که البته آنان به دعوت باب اعتنا نکردند.
این بود خلاصه‌ای از مندرجات کتاب مفتاح باب الابواب درباره سید باب . اینک برخی از مطالب مهم دیگر او را هم فهرست می‌کنم:
۱ـ رفتن باب از بوشهر به شهر خودش شیراز در ۱۶ شعبان ۱۲۶۱ و گفتگوی او با علمای شیراز و توبه‌نامه و زندانی شدنش.
۲ـ فرار باب از زندان شیراز و رفتن او به اصفهان با کمک والی آن شهر (منوچهر‌خان معتمدالدوله) که اصلاً از ارامنه تفلیس بود و محمد شاه قاجار، او و برادرش (گرگین خان) را به ایران آورد و آنان خود را نو مسلمان معرفی می‌کردند، و به تدریج در دستگاه قاجاریه منصب و مقام یافتند ولی باطناً خیانت می‌کردند.
حاکم اصفهان با نیرنگ، علمای اصفهان را به استقبال باب برد و آنان در مجلسی با او به بحث پرداخته او را تکفیر کردند.
و این اولین نمونه دخالت بیگانه در حمایت از باب بود.
۳ـ شرح زمینه‌های سیاسی و اجتماعی ایران و نابسامانیهای فراوانی که روی آوری مردم را به دعوت سید باب باعث می‌گردید.
حق بود از اندیشه رکن رابع که عموم شیخیه به آن اعتقاد داشتند نام می‌برد زیرا این اندیشه مسلماً علت اصلی گرویدن «برخی از شیخیه» و از شاگردان سیدکاظم به سید باب بوده است.
۴ـ انتقال باب از اصفهان به آذربایجان، و زندانی شدنش در قلعه چهریق در شهر ماکو سپس احضار او به تبریز و گفتگوی علما با او در جلسه‌ای که به امر محمدشاه و با حضور ولیعهدش ناصرالدین‌میرزا تشکیل شده بود و سرانجام فتوای علما به کفر و قتل باب. از جمله حاضران در آن جلسه پدر و جد نویسنده کتاب بوده‌اند و خاطراتی را از آنان نقل می‌کند که مسلماً اطلاعاتی دست اول است و نیز دعاوی بابیه درباره کشتن باب.
۵ـ قیام اصحاب باب علیه دولت در چند شهر و داستانهای زرین‌تاج ملقب به «قره‌العین» و دعوت او به اباحی‌گری، و نسخ کلیه احکام اسلام.
۶ـ پندارهای نادرست بابیه درباره قتل سید باب.
۷ـ مطالبی درباره قوانین و احکام سید باب.
۸ـ توطئه بابیه برای کشتن ناصرالدین شاه.
۹ـ نمونه‌هایی از سخنان باب  و آنچه به نام «الواح» صادر می‌کرد.  و دیگر آثار او.
۱۰ـ شرح حال میرزا‌حسین‌علی ملقب به بهاءالله و نمونه‌هایی از نوشته‌های او.
۱۱ـ تبعید بابیها از ایران به بغداد، از بغداد به استانبول، و سرگذشت میرزایحیی برادر میرزاحسین‌علی ملقب به صبح ازل و دعاوی او.
در همین جا به درگیریهای زیاد طرفداران این دو برادر در استانبول و نامه‌های فراوانی که بین آنها رد و بدل گردیده اشاره می‌کنم که کنسول ایران در استانبول آنها را در استانداری آن شهر دیده بود، و می‌گفت چند صد هزار یادداشت در آنجا وجود دارد.
۱۲ـ اعیاد بابیه و بهاییه.

خلاصه‌ای از دعاوی بابیه و بهاییه و ازلیه به نقل از کتاب مفتاح باب الأبواب
سید باب در آغاز مدعی بود که وی باب علم است، و این عنوان را به جای ادعای شیخیه (رکن رابع) گذارده بود، و به تدریج خود را باب امام مهدی معرفی می‌‌کرد. سپس خود را مهدی خواند، آن گاه مدعی دین جدید شد و در کتاب بیان، احکام جدیدی مطرح کرد، و در اواخر حیات، خود را مظهر خدا و بلکه خدا می‌دانست که این دعاوی مختلف در کتابها و الواح او وجود داد؛ از جمله در وصیتنامه باب برای میرزایحیی صبح ازل که در مقدمه کتاب نقطه‌الکاف عیناً گراور شده است. او می‌نویسد «کتاب من الله العزیز الحکیم الی‌الله العزیز الحکیم» یعنی خودش و صبح ازل هر دو خدا هستند.
بنا به وصیت باب، میرزایحیی صبح ازل جانشین باب بود و برادرش میرزاحسین‌علی در تمام مدتی که در ایران بودند و چندی هم در بغداد تابع او بود، ولی بعداً ادعای «من یظهره الله» کرد که سید باب وعده ظهور او را پس از هزار سال داده بود و شریعت باب را نسخ کرد و دین جدیدی عرضه کرد.از آن هنگام بابیه دو دسته شدند: «ازلیه» پیروان میرزایحیی صبح ازل، و «بهاییه» پیروان میرزاحسین‌علی بهاءالله. ولی حسینعلی که مدتها پیشکار برادر خود بود و زمینه ادعای خود را فراهم کرده بود جلو افتاد و بیشتر بابیه به او گرویدند. کتاب احکام او به نام اقدس شامل احکامی است که بهاییه آن را کتاب الهی می‌‌دانند و به مندرجات آن عمل می‌کنند.
نزاع میان دو برادر و پیروان آنان در استانبول بالا گرفت، و دولت عثمانی صبح ازل را به جزیره قبرس و میرزا حسینعلی بها را به عکا فرستاد و اعقاب این دو پس از درگذشت آنان در قبرس و عکا ماندند. پیروان میرزا یحیی صبح ازل به تدریج تقلیل یافتند و پنهان شدند. ولی به عکس،پیروان بها با کوشش خود او و جانشینش عباس افندی رو به فزونی نهادند و حتی به اروپا و امریکا هم رسیدند و دارای تبلیغات و انتشارات وسیعی گردیدند.
این دو برادر اهل «نور» مازندران بودند. میرزا حسینعلی برادر بزرگ‌تر بود، و در ۳ محرم سال ۱۲۳۳ متولد گردید و تا سال ۱۲۶۹ در ایران بود و از بابیت دفاع می‌کرد. در این سال به بغداد رفت و بابیه را دور خود جمع کرد و ادعای خود را آشکار نمود. و تا ۱۵ ذی‌قعده ۱۲۷۹ در بغداد ماند. او در اول رجب ۱۲۸۰ به شهر ادرنه و در ۱۲ جمادی‌الاولی ۱۲۸۵ به شهر عکا، از شهرهای فلسطین منتقل گردید و در ۲ ذی‌قعده ۱۳۰۹ پس از ۷۶ سال، از دنیا رفت و پسر بزرگ خود عباس افندی، ملقب به «غُص اعظم» را جانشین خود کرد.

نقش انگلستان در پیدایش بهاییت
موضوع اصلی بحث ما همین امر است، اما باید پیش از آن نقش روسیه را در پیدایش و انتشار بابیت ذکر کنیم:
در کتاب مفتاح‌ باب‌الابواب از دخالت روس و انگلیس در این بدعت جدید نامی نبرده است اما دیگران این موضوع را به تفصیل ذکر کرده‌اند، از جمله در کتاب سیاست دین‌سازی استعمار در ایران تألیف علی صمدی‌فر مدارک و منابع آن بیان شده است. در مورد نقش کینیاز دالگورکی که کتابش به نام خاطرات او منتشر گردیده و در دسترس همه است (لکن برخی آن را انکار کرده‌‌اند). در کتاب سیاست دین‌سازی استعمار در ایران به نقل از مجله شرق ارگان کمیسر خارجی، داستان او را به تفصیل آورده است.
از رابطه «کینیاز دالگورکی» با حسینعلی و میرزا یحیی و مستمری که از سفارت روس به آنان داده می‌شده، و نیز از رفتن به کربلا و حضور در درس سیدکاظم رشتی، و آشناییش با سیدعلی محمد باب و نحوه نفوذ در او تا ادعای بابیت و کمک مالی به او و مطالبی از این قبیل یاد می‌کند.
حال، اگر ما سابقه دین سازی انگلیس را که قبلاً گفته شد، و نیز رقابت روسیه با انگلیس در ایران و کشورهای منطقه را در نظر بگیریم، هیچ بعید نمی‌یابیم که روسیه نیز به دین‌سازی دست زده باشد. این مأمور روسی نه تنها در پیدایش بابیت دست داشته حتی در پیدایش ازلیت و بهاییت نیز دخیل بوده است، و نیز در نجات میرزا حسینعلی از زندان و پناه دادن او در سفارتخانه روس، و در انتقال حسینعلی و ازل از ایران به بغداد و استانبول نقش داشته است.
از مطاوی کتاب (سیاست و دین‌سازی استعمار در ایران) به دست می‌آید که روس و انگلیس هر دو با هم در پیدایش و گسترش بابیت و بهاییت دست داشته‌اند.  در این کتاب اسناد دیگری از وزارت خارجه روسیه در این خصوص آمده است.
در این باره در کتاب (ارمغان استعمار) چنین آمده: از قول علی‌اصغر شمیم در کتاب (ایران در دوره سلطنت قاجار) در صفحه ۱۰۹ نقل می‌کند: پس از آنکه سید باب به بوشهر برگشت، عمال زیرک حکومت (هند انگلیس) باب را در ایران وسیله سیاسی خود قرار دادند، و مردم ساده‌لوح را به پیروی از باب می‌خواندند. و در صفحه ۱۱۰ می‌نویسد هواداران باب با پولهای گزافی که از طرف عمال (کمپانی هند) در اختیار آنان گذاشته شده بود معتمدالدوله حکمران اصفهان را به استخلاص باب از زندان شیراز واداشتند.
در همین کتاب صفحه ۱۲۷ آمده: وقتی که قرار شد حسینعلی را به عراق تبعید کنند همه می‌نویسند مأمورین روسی همراه مأمورین ایرانی او را تحت‌الحفظ به عراق بردند. و اعتراف خود حسینعلی را هم به این امر نقل می‌کند. در این خصوص باید این کتاب مطالعه شود.
و در کتاب (سیاست دین‌سازی) از عوامل اختلاف میان دو برادر: حسینعلی و یحیی به تفصیل بحث شده است.  و نیز از انشعاب بهاییت پس از درگذشت شوقی افندی نوه دختری عباس افندی و آخرین پیشوای بهاییت، مطالب جالبی آمده است.
در همین کتاب  اسنادی از وزارت امور خارجه روسیه تزاری در رابطه سفیر روسیه راجع به سید باب و حمایتهای سفیر از وی آمده که بسیار مهم است به خصوص در سند شماره ۴۲ دخالتهای سفیران روس و انگلیس در مورد این فرقه آمده که شاهد ترویج آن دو دولت از این فرقه است.
در کتاب تاریخ جامع بهاییت تألیف نوماسونی ترجمه بهرام افراسیابی منابع بسیاری از رابطه روس و انگلیس با بابیت و بهاییت وجود دارد. از جمله در صفحه ۶۵۰ حمایت انگلستان از عبدالبهاء و اعطای لقب سِر به او و تشکر عبدالبهاء از وی آمده است.
در این خصوص باید به این قبیل کتابها که در پایان مقاله نام آنها فهرست شده، مراجعه کرد.

بهاییت و صهیونیسم
آن گونه که از منابع موجود در تاریخ انقراض خلافت عثمانی به دست می‌آید، بهاییت همراه یهودیان در انقراض این امپراتوری، به انگلستان کمک می‌کردند، کمااینکه در پیدایش اسرائیل نیز دست داشتند. همچنین انگلستان باعث انتقال میرزا حسین علی از استانبول به فلسطین گردید و این فرقه را در آنجا تحت حمایت خود قرار داد.  اینک فرازهایی از مقاله «صهیونیسم و بهاییت»  را مرور می‌کنیم:
«سرزمینی که بیش از نیم قرن است صهیونیسم بر آن چنگ افکنده، از دیرباز قبله بهاییان محسوب می‌شود، و افزون بر این، سالهاست مرکزیت جهانی بهاییت، در آن کشور قرار دارد… اگر با عمق بیشتری به موضوع نگاه شود، می‌‌توان ردّ پای این روابط را با آژانس یهود و سران صهیونیسم جهانی در دهها سال پیش از تأسیس رژیم اشغالگر قدس یافت.
پس از سقوط و تجزیه امپراتوری عثمانی، فلسطین تحت قیمومت بریتانیا قرار گرفت، تا چرچیل (وزیر مستعمرات انگلیس) به عنوان کمک به ایجاد «کانون ملی یهود» در فلسطین، مقدمات تأسیس دولت اسرائیل را فراهم سازد.
در دوران قیمومت نیز تشکیلات بهاییت در فلسطین از تسهیلات و امتیازات ویژه‌ای برخوردار بود از جمله حمایت از موقوفات آنان. پیداست که استعمار بریتانیا، این امتیازات را رایگان در اختیار بهاییت قرار نمی‌‌دهد و طبعاً بهاییت نیز خدمات شایانی برای انگلستان و صهیونیسم، انجام داده بود. باید کمی به عقب برگردیم تا این مطلب کاملاً روشن شود:
«هرتزل بنیانگذار صهیونیسم می‌کوشید موافقت «سلطان عبدالحمید» خلیفه عثمانی را برای ایجاد یک مستعمره‌نشین صهیونیستی در فلسطین جلب کند. ولی او مخالفت می‌کند و از پذیرفتن هیأت صهیونیستی خودداری می‌‌ورزد… سرانجام به دلیل همین مخالفتها سلطان عبدالحمید تخت خلافت را از دست می‌دهد.
سالها بعد، در اواخر جنگ جهانی اول با شکست عثمانی، زمینه رخنه صهیونیسم به فلسطین فراهم شد و در اواخر جنگ در سال ۱۹۱۷ میلادی «بالفور وزیر امور خارجه انگلیس» اعلامیه مشهور خود را صادر می‌کند.
فرمانده کل عثمانی که از نقشه بریتانیا و صهیونیسم در فلسطین، و هم از کمک عباس افندی به این نقشه شوم، خبر دارد تصمیم به قتل عباس افندی می‌گیرد. دولت انگلستان هم متقابلاً به حمایت جدی از وی برمی‌آید و لقب «سر» به او می‌دهد. چندی بعد در مرگ عباس افندی، سفارتخانه‌ها و کنسولگریهای انگلستان، اظهار تأسف و هم‌دردی کرده، چرچیل تلگرامی برای کمیسر عالی انگلیس در فلسطین صادر می‌کند، و از او می‌خواهد مراتب هم‌دردی و تسلیت حکومت انگلیس را به خانواده عباس افندی ابلاغ کند. کمیسر عالی انگلیس خود شخصاً در تشییع جنازه عباس افندی حاضر شد و مقدم بر همه شرکت‌کنندگان، حرکت می‌کند.
تشکیل دولت اسرائیل در سال ۱۹۴۸ میلادی در زمان حیات شوقی افندی اتفاق افتاد. و قبل از آن، شوقی افندی طی نامه‌ای به رئیس کمیته رسیدگی به مسئله فلسطین، از تشکیل دولت یهود و اولویت آنان به این سرزمین حمایت کرد.
در ۱۴ می ۱۹۴۸ انگلستان به قیمومت فلسطین پایان داد و همان روز شورای ملی یهود در تل‌آویو تشکیل و تأسیس دولت اسرائیل را اعلام کرد. شوقی افندی این امر را نتیجه پیشگوییهای حسینعلی بها و عباس افندی شمرد، و از آن هنگام ارتباط بین هیأت بین‌المللی بهایی (بیت‌العدل) و دولت اسرائیل برقرار گردید.
به تدریج نتایج ملاقاتهای سیاسی، جنبه‌های ملموس و عینی خود را نشان داد، و یکی از نزدیکان شوقی، از حمایتهای انگلیس و اسرائیل از آنان نام می‌برد، و دولت اسرائیل هم مانند انگلیس، آنان را از کلیه مالیاتها معاف دانست…
در تقویت بهاییت سران صهیونیسم نیز نقش داشتند، و آنان بهاییت را در ردیف سه دین ابراهیمی: (اسلام و یهودیت و مسیحیت) به رسمیت شناختند.
در سی سال اخیر نیز بهاییت و صهیونیسم روابط خود را ادامه داده‌اند و نسبت به گذشته عمق و گسترش بیشتری به آن بخشیده‌اند، اما بهاییان رابطه خود را با آن رژیم انکار می‌کنند، ولی مسلماً آنان در کلیه ستمهایی که این رژیم غاصب به مردم فلسطین روا می‌دارد سهیم هستند…
امت اسلام ـ که مانع دیرینه صهیونیسم برای رسیدن به اهدافشان هستند ـ با انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی به حرکت جدید و پویایی دست زد. اسرائیل در دوران جنگ تحمیلی از رژیم عراق حمایت می‌‌کرد. بهاییان نیز چنین می‌کردند. و همچنین در کلیه حوادث، آنان در قبال انقلاب اسلامی موضع می‌گیرند.»
در تأیید آنچه راجع به مخالفت سلطان عبدالحمید با تشکیل اسرائیل گفته شد، به خاطر دارم در مجله العربی چاپ کویت در شماره‌های سالهای اول آن مجله، نامه‌ای به خط سلطان عبدالحمید به یکی از اقطاب صوفیه آمده بود به این مضمون: «از من می‌خواهند با تشکیل دولت یهود در فلسطین موافقت کنم، اجداد ما به اسلام خدمت کرده‌اند، و من آماده‌ام سلطنت را از دست بدهم، و این خیانت را مرتکب نشوم.»

منابع
۱ـ کیش مات «خاطرات انگلیسی سردار اکرم»، دکتر حسین ابوترابیان، تهران ۱۳۶۶٫
۲ـ محاکمه و بررسی باب و بها، ۳ جلد، دکتر ح ـ م ت،‌ تهران، ۱۳۴۴، چاپخانه مصطفوی.
۳ـ بهاییت در ایران، دکتر سید سعید زاهد زاهدانی، ۱۳۸۰، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
۴ـ نقش انگلیس در ایران (دنیس رایت)، ترجمه فرامرز فرامرزی، انتشارات فرخی.
۵ـ باب و بها را بشناسید، حاج فتح‌الله مفتون یزدی، اداره یتیمان حیدرآباد دکن.
۶ـ بهایی چه می‌گوید؟، ج تهرانی، ج ۱، ۱۳۳۴، چاپخانه حیدری، تهران.
۷ـ افزایش نفوذ روس و انگلیس در ایران عصر قاجار، دکتر شیخ‌الاسلامی، انتشارات کیهان.
۸ـ سیاست دین‌سازی استعمار در ایران، علی صمدی‌فر، انتشارات نوید.
۹ـ ارمغان استعمار، محمد محمدی اشتهاردی، انتشارات نسل جوان.
۱۰ـ دست پنهان سیاست انگلیس در ایران، خان‌ملک ساسانی، چاپخانه حیدری.
۱۱ـ سیاست‌های استعماری روسیه تزاری، انگلستان و فرانسه در ایران، احمد تاج‌بخش، چاپ اقبال.
۱۲ـ اسناد محرمانه وزارت خارجه بریتانیا، دکتر جواد شیخ‌الاسلامی، ج ۱، انتشارات کیهان.
۱۳ـ مفتاح باب‌الابواب، میرزا مهدی‌خان زعیم‌الدوله، چاپ ۱۳۲۱ قمری، در مصر.
۱۴ـ جمال الهی، مرکز میثاق، چاپخانه حکمت قم، ۱۳۴۸٫
۱۵ـ کشف الحیل، عبدالحسین آیتی، کتابخانه سخن، تهران، ۱۳۲۶٫
۱۶ـ عملیات در ایران در جنگ جهانی اول (جیمز مالبرلی)، ترجمه کاوه بیات، چاپخانه آرون، ۱۳۶۹٫
۱۷ـ نفوذ انگلیسی‌ها در ایران (امیل لوسوئور) ترجمه محمدباقر احمدی ترشیزی، انتشارات شرکت کتاب.
۱۸ـ حقوق‌بگیران انگلیسی در ایران، اسماعیل رائین، چاپ افست گویا، ۱۳۴۸٫
۱۹ـ کشف تلبیس، یا دورویی و نیرنگ انگلیس، عین‌الله کیانفر، پروین استخری، انتشارات زرین، ۱۳۶۳٫
۲۰ـ مفاوضات، عبدالبها، طبع لیدن، ۱۹۰۸م.
۲۱ـ خاتمیت، علی امیرپور، سازمان مطبوعات مرجان، تهران.
۲۲ـ خاتمیت پیامبر اسلام، یحیی نوری، چاپخانه خدمات چاپی، ۱۳۶۰٫
۲۳ـ رساله نصایح الهدی و الدین، عبدالامیر الحیدری البغدادی، مطبعه‌دارالسلام، بغداد، ۱۳۳۹قمری.
۲۴ـ رساله أزهاق الباطل، حاج محمدکریم خان، مطبه السعاده کرمان، ۱۳۵۱٫
۲۵ـ رساله رد ردّ تأویلات بابیه، حاج محمدکریم خان، چاپخانه سعادت.
۲۶ـ رساله صاعقه ردّ باب مرتاب، حاج زین‌‌العابدین خان، چاپخانه سعادت، ۱۳۵۲٫
۲۷ـ القادیانیه، الدکتور عبدالله سلوم السامرایی، عراق.
۲۸ـ الخطبه‌الالهیه، مؤسس الحرکه‌القادیانیه، ربوه‌ پاکستان، ۱۳۸۸ قمری.
۲۹ـ خاطرات همفر، ترجمه دکتر محسن مؤیدی، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۱٫
۳۰ـ روند توسعه بهاییت در ایران، روزنامه جمهوری اسلامی، سه‌شنبه ۲۹ آبان ۱۳۸۶٫
۳۱ـ تحلیلی از مناسبات بهاییت و صهیونیسم، روزنامه کیهان، ۱۳ آبان ۱۳۸۵، اکبر صبری.

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

√ کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
√ آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد


 قالب وردپرسدانلود رایگان قالب وردپرسپوسته خبری ایرانیقالب مجله خبریطراحی سایتپوسته وردپرسکلکسیون طراحی